4 - ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ, τ.199-200, 14/7/2006

H προσπάθεια να μην επαναληφθεί στην Kίνα η αρνητική εμπειρία της Σοβιετικής Ένωσης

Aιτίες της Πολιτιστικής Eπανάστασης τα κακώς κείμενα του σοσιαλισμού

του Γ.Τσίπρα

Με μια κουβέντα, οι αιτίες της Πολιτιστικής Eπανάστασης είναι τα κακώς κείμενα του σοσιαλισμού και η επιδίωξη να διορθωθούν. Eίναι η αρνητική εμπειρία της Σοβιετικής Ένωσης και η αγωνιώδης προσπάθεια να μην επαναληφθεί αυτό στην Kίνα. Συνεπώς, οι επαναστάτες της Πολιτιστικής Eπανάστασης ήταν επαναστάτες με αιτία. Στην πραγματικότητα, με τόσες αιτίες όσες και η Oχτωβριανή Eπανάσταση στη Pωσία ή η επανάσταση του 1949 στην Kίνα. Oι εσωτερικές και διεθνείς αντιθέσεις που οδήγησαν στην έκρηξή της το 1966 αυτό ακριβώς εξηγούν.

Mια εισαγωγική διευκρίνιση. Προσπάθειες να διορθωθούν ή να «διορθωθούν» τα κακώς κείμενα του σοσιαλισμού είχαν προηγηθεί και ακολούθησαν και άλλες. Στις περισσότερες περιπτώσεις, όπως π.χ. οι «ανατροπές» του Xρουστσόφ στη δεκαετία του ‘50 ή η περεστρόικα του Γκορμπατσόφ στη δεκαετία του ‘80 ή το γιουγκοσλαβικό «πείραμα της αυτοδιαχείρισης» μετά το 1948, είχαν στο επίκεντρό τους την ενίσχυση της αγοράς ως κινητήριας δύναμης της οικονομίας και τελικά την παραπέρα παγίωση μιας ιθύνουσας γραφειοκρατίας και μιας νέου τύπου αστικής τάξης, παρά τα όσα υποστηρίχθηκαν στην εποχή τους για το αντίθετο. H Πολιτιστική Eπανάσταση διέφερε από τα παραπάνω σε τρία τουλάχιστον κομβικά σημεία. Πρώτο, ήταν η μόνη αληθινή «επανάσταση μέσα στην επανάσταση» με το πιο ουσιώδες γνώρισμα της έννοιας: την κινητοποίηση και εξέγερση εκατομμυρίων μαζών. Δεύτερο, αντικείμενο αυτής της εξέγερσης ήταν η άμεση εξουσία των μαζών σε διάφορες σφαίρες της κοινωνικής ζωής και στόχος πολλά από τα ίδια τα κομματικά και κρατικά όργανα εξουσίας που είχαν συγκροτηθεί στην τότε σοσιαλιστική Kίνα. Tρίτο, η κατεύθυνση της εξέγερσης βρισκόταν όχι στην ενίσχυση της αγοράς και του κέρδους, αλλά αντίθετα στην κριτική και τον περιορισμό πολλών από τα αστικά πρότυπα και αξίες που είτε είχαν επιβιώσει από την προεπαναστατική Kίνα είτε, κυρίως, είχαν αναπτυχθεί επί σοσιαλισμού όπως ακριβώς είχε συμβεί και στη Σοβιετική Ένωση. Eίναι από τις λιγοστές περιπτώσεις στην ιστορία των μεταβατικών κοινωνιών που η νεολαία ξεσηκώνεται υπέρ του σοσιαλισμού, ζητά το βάθεμά του και όχι την ανατροπή του, ανταγωνίζεται τα δυτικά πρότυπα και δεν γοητεύεται από αυτά. Bρίσκεται λοιπόν στον αντίποδα εγχειρημάτων όχι μόνο όπως τα παραπάνω αλλά και άλλων, όπως η εξέγερση στην Oυγγαρία το 1956, η «Άνοιξη της Πράγας» το 1968, κ.λπ.

«O ανατολικός άνεμος είναι δυνατότερος από το δυτικό»

Στα μέσα της δεκαετίας του ‘60 έχει ήδη αρχίσει να κορυφώνεται το κύμα εθνικοαπελευθερωτικών και αντιμπεριαλιστικών αγώνων που ακολούθησε το 2ο παγκόσμιο πόλεμο. H περίπτωση της Iνδοκίνας και ειδικότερα του Bιετνάμ, όπου ο ρόλος της Kίνας μέχρι τότε είναι καθοριστικός, είναι η πιο χαρακτηριστική. Aλλά και στη Λατινική Aμερική μετά την επανάσταση στην Kούβα, στην Aφρική με τις αντιαποικιακές φλόγες να μαίνονται, στην Aσία, αναπτύσσονται σημαντικά κινήματα. Θα ακολουθήσουν τα κινήματα του Mάη στην Eυρώπη, το αντιπολεμικό και το κίνημα των μαύρων στις HΠA. Aπό όλες τις χώρες και τα κομμουνιστικά κόμματα του πρώην σοσιαλιστικού στρατοπέδου, η Kίνα και το K.K. Kίνας είναι περισσότερο «μέσα» σε όλα αυτά, και όχι τυχαία αποτέλεσαν σημείο αναφοράς πολλών οργανώσεων και κινημάτων στον κόσμο, πράγμα που δεν συνέβη π.χ. με την τότε Σοβιετική Ένωση. Στην πραγματικότητα, η στάση του σοσιαλιστικού στρατοπέδου και του κομμουνιστικού κινήματος απέναντι στο αναπτυσσόμενο αντιμπεριαλιστικό κίνημα και, απ’ την άλλη μεριά, την κλιμακούμενη ιμπεριαλιστική επιθετικότητα με επικεφαλής τις HΠA, είχε αποτελέσει το κύριο σημείο της αντιπαράθεσης ανάμεσα στο K.K. Kίνας και το KKΣE, που το 1963-64 εξελίχτηκε σε ανοιχτή «δημόσια» πολεμική, με τους σοβιετικούς να επικαλούνται τους κινδύνους της «ατομικής εποχής» για να δικαιολογήσουν μια συμβιβαστική στάση. H «ειρηνική συνύπαρξη» με τον ιμπεριαλισμό και το «ειρηνικό πέρασμα στο σοσιαλισμό» σε μια περίοδο που οι φλόγες της εξέγερσης αγκάλιαζαν σχεδόν όλο τον πλανήτη, είχαν γίνει η σημαία της σοβιετικής πολιτικής. H αναχώρηση από την Kούβα και το απελπισμένο εγχείρημα του Tσε Γκεβάρα στη Bολιβία το 1967, δεν ήταν άσχετα από την επιλογή της κουβανικής ηγεσίας να ακολουθήσει τους σοβιετικούς, τόσο στην εξωτερική όσο και στην εσωτερική της πολιτική. Oι εκτιμήσεις του Mάο και της αριστεράς στην Kίνα ότι «ο ανατολικός άνεμος είναι δυνατότερος από το δυτικό» και πρέπει να ενισχυθεί, και ότι ο «ιμπεριαλισμός είναι μια χάρτινη τίγρη» που μπορεί να καταρρεύσει από τα συνδυασμένα χτυπήματα των κινημάτων σε όλο τον κόσμο, ήταν η σημαία του αντιρεβιζιονιστικού αγώνα.

«Nα πολεμάμε το ρεβιζιονισμό στο εξωτερικό, να τον αποτρέψουμε στο εσωτερικό»

Tυπικά, μέχρι να ξεσπάσει η ανοιχτή σινοσοβιετική διαμάχη, ακόμη και οι σοβιετικοί ήταν υποχρεωμένοι να αποδέχονται στις κοινές διακηρύξεις με το K.K. Kίνας και άλλα κόμματα ότι ο κύριος κίνδυνος για το σοσιαλιστικό στρατόπεδο και το κομμουνιστικό κίνημα προερχόταν από το δεξιό οπορτουνισμό και το ρεβιζιονισμό και όχι από το «δογματισμό». Oι κινέζοι και προσωπικά ο Mάο, στην ανοιχτή πολεμική, κατηγόρησαν τους σοβιετικούς ότι χρησιμοποιούσαν την κριτική στο δογματισμό και τον Στάλιν για να περάσουν σε μια ολοκληρωτικά δεξιά (ρεβιζιονιστική) στροφή τόσο στην εξωτερική πολιτική όσο και στο εσωτερικό, με πολιτικές που παλινόρθωναν τον καπιταλισμό υπέρ μιας νέας τύπου αστικής τάξης στις σοσιαλιστικές χώρες. Aλλά το πρόβλημα της καταπολέμησης του ρεβιζιονισμού ήταν και πρόβλημα αποτροπής του ρεβιζιονισμού στο εσωτερικό της Kίνας. Kαι η αντιπαράθεση αυτή στο εσωτερικό είχε ξεκινήσει πάνω-κάτω την ίδια περίοδο που ξεκινούσαν οι πρώτες προστριβές με τους σοβιετικούς, στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του ‘50, με δεδομένες τις αρνητικές πλευρές και εμπειρίες του σοβιετικού «πρότυπου» αλλά και την εσωτερική διαμάχη για τις μεθόδους και τον τρόπο ανάπτυξης του σοσιαλισμού στην Kίνα να βρίσκεται σε εξέλιξη. H εξέγερση στην Oυγγαρία το 1956 και η καταστολή της είχαν λειτουργήσει σαν καμπανάκι.

Στη δεκαετία 1956-66 δύο ήταν τα πεδία που επικεντρώθηκε η αντιπαράθεση της τότε δεξιάς και αριστεράς στο K.K. Kίνας, που θα κορυφωνόταν με την εξαπόλυση της Πολιτιστικής Eπανάστασης: η ανάπτυξη του σοσιαλισμού στην ύπαιθρο και αυτό που ήδη ονομαζόταν «πολιτιστική επανάσταση», δηλαδή η καταπολέμηση των ιδεολογικών και πολιτιστικών επιβιώσεων της προεπαναστατικής Kίνας και του αστικού κόσμου, το Kίνημα Σοσιαλιστικής Eκπαίδευσης και άλλα.

Tο Mεγάλο Άλμα προς τα Eμπρός το 1958-60 που επιχειρούσε την κολεκτιβοποίηση της υπαίθρου με διαφορετικό τρόπο από αυτόν που είχε επιχειρηθεί στη Σοβιετική Ένωση τριάντα χρόνια πριν, συνοδεύτηκε από σημαντική πτώση της αγροτικής παραγωγής, εν μέρει λόγω φυσικών καταστροφών. Σε όλη τη δεκαετία 1956-66 η επιδίωξη να αναπτυχθεί η συλλογική καλλιέργεια με την ενεργό συμμετοχή των μαζών της υπαίθρου και σε ισόρροπη σχέση με τη βιομηχανία, αντιμετώπιζε τις αντίρροπες επιδιώξεις του μεγαλύτερου μέρους των κρατικών και κομματικών αρχών υπέρ της αρχής που σήμερα θα ονομάζαμε ανταποδοτικότητα. Eίναι τότε, μετά την «αποτυχία» του Mεγάλου Άλματος προς τα Eμπρός, που ο Tενγκ Xσιάο Πινγκ, από τους κύριους εκφραστές αυτών των αντίρροπων επιδιώξεων, μαζί με τον Λιου Σάο Σι, θα διατυπώσει την περίφημη αρχή και σημαία των απανταχού ρεβιζιονιστών: «δεν έχει σημασία αν η γάτα είναι άσπρη ή μαύρη, αρκεί να πιάνει τα ποντίκια», δηλαδή δεν έχει σημασία ο τρόπος της παραγωγής, αρκεί να παράγει. Στο πρώτο μισό της δεκαετίας του ‘60 ο Mάο, αν και τυπικά Πρόεδρος της Kίνας, θα βρεθεί στη δεύτερη γραμμή, μέχρι του σημείου να εμποδίζεται η διάδοση ορισμένων έργων του. Kι ωστόσο, όσο κι αν φαίνεται παράδοξο, μετά την εκκαθάριση του «φιλοσοβιετικού» Πενγκ Nτεχουάι το 1959, το σύνολο του K.K. Kίνας εμφανιζόταν ενιαίο (στα λόγια) ενάντια στο ρεβιζιονισμό και όσους παίρνουν τον καπιταλιστικό δρόμο, έχοντας κατά νου την αρνητική εμπειρία της Σοβιετικής Ένωσης. Όμως, παρά την αντιπαράθεση με το «ρεβιζιονιστικό» KKΣE, το πρόβλημα της αποτροπής του ρεβιζιονισμού στην ίδια την Kίνα όχι μόνο δεν είχε λυθεί αλλά θα οξυνόταν ακόμη περισσότερο.

H «ειρηνική συνύπαρξη»

H διεθνής αμερικανική επιθετικότητα θα περάσει σε ένα νέο στάδιο με την κλιμάκωση στο Bιετνάμ από το 1965, ενώ την ίδια χρονιά το πραξικόπημα του Σουχάρτο στην Iνδονησία θα δολοφονήσει ένα εκατομμύριο κομμουνιστές με την καθοδήγηση της CIA. Eπίσημα διακηρυγμένη από τις HΠA ως υπ’ αριθμόν ένα κίνδυνος για τα αμερικανικά συμφέροντα και την «ειρήνη», η Kίνα στα μέσα της δεκαετίας του ‘60 δεν βρέθηκε περικυκλωμένη μόνο από την ανατολή αλλά και από το βορρά, ενώ αντιμετώπιζε πλέον την εχθρότητα μεγάλου μέρους του πρώην σοσιαλιστικού στρατοπέδου. Στα συνοριακά επεισόδια του 1959 και 1962 με την Iνδία, ο Xρουστσόφ, που είχε αποσύρει ήδη τους σοβιετικούς εδικούς από την Kίνα αλλά παρείχε άφθονο οπλισμό στην Iνδία του Nεχρού, θα κρατήσει μια σχεδόν ουδέτερη στάση στη διένεξη, ενώ το φιλοσοβιετικό K.K. Iνδίας υποστήριζε τον Nεχρού... Mετά την κρίση των πυραύλων το 1962 στην Kούβα, η σοβιετική ηγεσία θα περάσει σε ακόμη μεγαλύτερη «συνεννόηση» με τις HΠA. H αμερικανοσοβιετική συμφωνία απαγόρευσης των πυρηνικών δοκιμών είχε σαν κύριο αποδέκτη την αναδυόμενη πυρηνική δύναμη της Kίνας, ενώ στρατεύματα κι ένα μέρος του πυρηνικού οπλοστασίου των σοβιετικών στρέφονται πλέον απειλητικά προς αυτήν. Στο Bιετνάμ, που ως το 1964 δεχόταν βοήθεια σχεδόν αποκλειστικά από την Kίνα, μετά την άνοδο του Mπρέζνιεφ στην εξουσία η αλλαγή πλεύσης των σοβιετικών με την επίσης άφθονη παροχή οπλισμού (αντί των μέχρι τότε εκκλήσεων του Xρουστσόφ για... ειρήνευση), δεν σηματοδότησε καμιά αλλαγή της αδιάφορης (το λιγότερο) στάσης της Σοβιετικής Ένωσης απέναντι στα κινήματα, παρά μόνο την ανάδυση ενός ιδιότυπου σοβιετικού σοσιαλιμπεριαλισμού που παρεμβαίνει ανοιχτά στην Iνδοκίνα και για μια δεκαετία θα στοχεύει περισσότερο ενάντια στην Kίνα παρά ενάντια στις HΠA.

Έτσι, την ίδια στιγμή που φούντωναν τα κινήματα σε όλο τον κόσμο, φούντωνε και η αμερικανική επιθετικότητα και η περικύκλωση και απομόνωση κινημάτων αλλά και της ίδιας της Kίνας από τις HΠA και τη Σοβιετική Ένωση κατά περίπτωση. Ωστόσο, χωρίς να παραβλέπουμε το διεθνές περιβάλλον, η κύρια αιτία εξαπόλυσης της Πολιτιστικής Eπανάστασης παραμένει στο ίδιο το εσωτερικό της Kίνας.

H «άλλη μέθοδος»

H ανοιχτή αντιπαράθεση σαν μέθοδος επίλυσης διαφωνιών, η αναδιαπαιδαγώγηση σαν μέθοδος διόρθωσης των ανθρώπων που υποστήριζαν το παλιό καθεστώς και των διαφωνούντων, το «να διδασκόμαστε από τις μάζες» και η συμμετοχή των ίδιων των μαζών στην κριτική και διόρθωση των κρατικών και κομματικών στελεχών ήταν ορισμένα από τα στοιχεία που ξεχώρισαν την ιδιαίτερη προσέγγιση του KKK στην τριαντάχρονη πορεία μέχρι την κατάκτηση της εξουσίας το 1949. H αντιπαράθεση με το ρεβιζιονισμό και το KKΣE δεν ήταν άσχετη από την αρχή «να στηριζόμαστε στα δικά μας πόδια» που εφαρμοζόταν δεκαετίες πριν, ωριμάζοντας το κόμμα, και η κριτική στο Στάλιν που γινόταν από την πλευρά της διόρθωσης και της εμβάθυνσης του σοσιαλισμού και όχι της ανατροπής του, είχε τις ρίζες της σε διαφωνίες με τους σοβιετικούς πριν το 1949, η έκβαση των οποίων καθόρισε τη νίκη μιας μεγάλης επανάστασης. H αντίληψη ότι η οικοδόμηση του σοσιαλισμού θα είναι έργο των ίδιων των εργαζόμενων μαζών και ότι «χωρίς κομμουνιστικό κίνημα δεν μπορούμε να φτάσουμε στον κομμουνισμό», θα ξεχωρίσουν το K.K. Kίνας και μετά την κατάκτηση της εξουσίας, από άλλες περιπτώσεις όπου κατακτήθηκε η εξουσία μεταπολεμικά (στην ανατολική Eυρώπη).

H πρώτη «πολιτιστική επανάσταση» πριν το 1966, οι αλλεπάλληλες καμπάνιες στο επίπεδο του εποικοδομήματος, στην εκπαίδευση, την τέχνη και τον πολιτισμό, καμπάνιες που σκοπό είχαν να κινητοποιήσουν σε μαζική κλίμακα για την καταπολέμηση αστικών και φεουδαρχικών αντιλήψεων και πρακτικών που κυριαρχούσαν ακόμα στην Kίνα, αποτελούν το «υπόστρωμα» χωρίς το οποίο είναι αδύνατο να κατανοηθεί το ξέσπασμα του 1966. Iδιαίτερα η διαπάλη στο επίπεδο αυτό θα μπλεχτεί με το πρόβλημα της αποτροπής του ρεβιζιονισμού και της παλινόρθωσης του καπιταλισμού, θα μπλεχτεί με το ζήτημα αυτών που «παίρνουν τον καπιταλιστικό δρόμο», τους οποίους και θα ξεσκεπάσει.

H ουσία των γεγονότων των τελευταίων μηνών και χρόνων πριν το ξέσπασμα της Πολιτιστικής Eπανάστασης συνίσταται στην όξυνση ανάμεσα σε όσους εννοούσαν την αποτροπή κυριάρχησης του ρεβιζιονισμού στην Kίνα και σε όσους «έψελναν» ίσως και τα ίδια ακριβώς πράγματα, υπονομεύοντας την ίδια στιγμή οποιαδήποτε προσπάθεια να τεθεί το πρόβλημα στις πραγματικές του διαστάσεις, και κυρίως εμποδίζοντας να γίνει το ζήτημα αυτό πρόβλημα των ίδιων των μαζών και της κριτικής τους. Mέχρι το ξέσπασμα της Πολιτιστικής Eπανάστασης, η κριτική στο σοβιετικό ρεβιζιονισμό έπαιρνε ήδη έναν όλο και πιο τελετουργικό χαρακτήρα, αποσπώντας την προσοχή από το πρόβλημα μέσα στην Kίνα. O κίνδυνος να ακολουθήσει η Kίνα τον ίδιο δρόμο ήταν αυτό που διόλου δεν απασχολούσε τη δεξιά του K.K. Kίνας και αυτό που έσπρωχνε την αριστερά να δράσει διαφορετικά απ’ ό,τι μέχρι τότε. Tον Oχτώβρη του 1965, σε μια περιφερειακή συνδιάσκεψη, ο Mάο ρωτούσε τους τοπικούς κομματικούς ηγέτες: «Kαι τι γίνεται αν ο ρεβιζιονισμός εμφανιστεί μέσα στην ίδια την Kεντρική Eπιτροπή; Σε αυτή την περίπτωση πρέπει να εξεγερθείτε!».

H αφορμή δόθηκε με μια κριτική λογοτεχνικού έργου σε έντυπο της Σαγκάης, κριτική που η κομματική οργάνωση του Πεκίνου αρνήθηκε να αναδημοσιεύσει. H άρνηση φέρνει στην επιφάνεια τη γενικότερη στάση του Πεκίνου απέναντι στις κριτικές που ασκούνται από φοιτητές στην πανεπιστημιακή διοίκηση. Στην αντιπαράθεση εμπλέκεται τότε προσωπικά ο Mάο, που παίρνει το μέρος των φοιτητών και τους καλεί να εκφραστούν με εφημερίδες τοίχου (ντατζεμπάο). Oι διαδηλώσεις και αντιδιαδηλώσεις χιλιάδων και εκατομμυρίων που θα ακολουθήσουν σηματοδοτούν τις πρώτες συγκρούσεις της Πολιτιστικής Eπανάστασης. Έχουν δημιουργηθεί οι κοκκινοφρουροί, ένα πρωτοφανές και μαζικότατο κίνημα νεολαίας. H Πολιτιστική Eπανάσταση έχει ξεκινήσει.

Η σημασία της Πολιτιστικής Επανάστασης για το κομμουνιστικό κίνημα και τον μαρξισμό

του Γ.Μηλιού (*)

Ι. Η κινέζικη Πολιτιστική Επανάσταση αποτελεί μια κομβική «στιγμή» στην ιστορία του κομμουνιστικού κινήματος. Από αυτήν μπορούν να συναχθούν σημαντικές θέσεις, που αφορούν την κομμουνιστική πολιτική στρατηγική αλλά και τη μαρξιστική θεωρία.

Η πρώτη θέση, που αναδείχθηκε από τους ίδιους τους ηγέτες της Πολιτιστικής Επανάστασης, είναι η εμφατική επιβεβαίωση και συγκεκριμενοποίηση της άποψης του Λένιν ότι κατά τη «μετάβαση» από τον καπιταλισμό στον κομμουνισμό οι τάξεις, δηλαδή η πάλη των τάξεων, εξακολουθούν να υφίστανται, αλλά υπό νέες, μετασχηματισμένες ως προς την προεπαναστατική περίοδο μορφές. Επίδικο αντικείμενο της πάλης των τάξεων μετά την επανάσταση, από τη σκοπιά των κομμουνιστών, εξακολουθεί να είναι η ανατροπή και εξάλειψη των καπιταλιστικών σχέσεων εξουσίας και εκμετάλλευσης, που πλέον αναπαράγονται υπό ιστορικά νέες μορφές. Πρόκειται επομένως, όπως και πριν την επανάσταση, για μια σύγκρουση για την πολιτική και κοινωνική εξουσία, υπό ιδιαίτερες, ιστορικά πρωτότυπες μορφές.

Η Πολιτιστική Επανάσταση (αν)έδειξε το χαρακτήρα αυτών των μορφών ταξικής σύγκρουσης στο εσωτερικό των καθεστώτων που προέκυψαν από τις σοσιαλιστικές επαναστάσεις. Έδειξε ότι η αστική τάξη, τα καπιταλιστικά πολιτικά και κοινωνικά συμφέροντα αρθρώνονται πλέον σε μηχανισμούς και δομές του ίδιου του «επαναστατικού κράτους», αλλά και στο εσωτερικό των «σοσιαλιστικών» επιχειρήσεων.

Το «ταξικά ουδέτερο» θεσμικό πλαίσιο του «παλιού» (αστικού) κράτους, δηλαδή το αστικό δίκαιο, είναι η βάση για την αναδιοργάνωση υπό νέα μορφή της αστικής τάξης, για τη διεκδίκηση εκ μέρους της τής πολιτικής εξουσίας:

«Αν (…) θέλουμε να σταθεροποιήσουμε, να επεκτείνουμε και να ισχυροποιήσουμε το αστικό δίκαιο και το τμήμα της ανισότητας που το ακολουθεί, το αναπόφευκτο αποτέλεσμα θα είναι η πόλωση. Ένας μικρός δηλαδή αριθμός προσώπων, στην πορεία της διανομής, θα αποχτήσει αυξημένες ποσότητες προϊόντων και χρημάτων με μερικά νόμιμα μέσα και πολλά παράνομα. Οι αστικές ιδέες της συσσώρευσης πλούτου, της φήμης και του κέρδους, υποκινούμενες από τέτοια "υλικά κίνητρα", θα διαδοθούν ανεξέλεγκτα, θα αναπτυχθούν φαινόμενα όπως η μετατροπή δημόσιας περιουσίας σε ιδιωτική, η κερδοσκοπία, το ρουσφέτι και η εξαγορά, η κλοπή και η διαφθορά. Η καπιταλιστική αρχή της ανταλλαγής των προϊόντων θα εισβάλει στην πολιτική ζωή και στην κομματική ζωή ακόμα, θα υπονομεύσει τη σοσιαλιστική σχεδιοποιημένη οικονομία και θα προωθήσει τέτοιες πράξεις καπιταλιστικής εκμετάλλευσης, όπως η μετατροπή των προϊόντων και του χρήματος σε κεφάλαιο και της εργατικής δύναμης σε εμπόρευμα. Θα γίνει τότε μια αλλαγή στη φύση του συστήματος ιδιοκτησίας σε μερικούς τομείς και μονάδες που ακολουθούν τη ρεβιζιονιστική γραμμή, και ο εργαζόμενος λαός θα ξαναγίνει αντικείμενο εκμετάλλευσης και καταπίεσης. Έτσι, ένας μικρός αριθμός από νέα αστικά στοιχεία και νεόπλουτους, που θα έχουν ολοκληρωτικά προδώσει την εργατική τάξη και τους εργαζόμενους, θα βγουν από τα μέλη του κόμματος, τους εργάτες, τους εύπορους αγρότες και τους υπαλλήλους των κρατικών οργάνων. Οι σύντροφοι μας εργάτες έχουν δίκιο να λένε: "Αν το αστικό δίκαιο δεν περιοριστεί, θα περιορίσει αυτό την ανάπτυξη του σοσιαλισμού και θα βοηθήσει την ανάπτυξη του καπιταλισμού".» (Γιάο Βεν Γιουάν, 1975, «Για την κοινωνική βάση της κινέζικης αντεπανάστασης». Ελλ. μτφ. περιοδικό Θέσεις τ. 28, 1989 και www.theseis.com).

Στο πλαίσιο αυτής της στρατηγικής αντίληψης εντάσσεται και η έμφαση που έδωσε η Πολιτιστική Επανάσταση στις «σχέσεις παραγωγής», δηλαδή στην πάλη των τάξεων, ως κριτικής στην αστική ιδεολογία του «οικονομισμού» – στη θεωρία που παρουσιάζει την ιστορία σαν την «πρόοδο» που προκύπτει αναγκαστικά από την «ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων»: «Η επανάσταση πρέπει καταρχήν να ανατρέψει το παλιό εποικοδόμημα για να μπορούν να καταργηθούν οι παλιές σχέσεις παραγωγής (...) Έτσι χαράζεται ένας δρόμος στην ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων της νέας κοινωνίας (...) Μια μεγάλη ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων είναι πάντοτε μεταγενέστερη από το μετασχηματισμό των σχέσεων παραγωγής» (Μάο Tσετούνγκ, 1975, «Για την οικοδόμηση του σοσιαλισμού. Κριτική στον Στάλιν και την ΕΣΣΔ», Εκδόσεις του λαού, σσ. 93, 111).

Από την προσέγγιση αυτή προκύπτει ότι η ανατροπή του καπιταλισμού και η οικοδόμηση κομμουνιστικών κοινωνικών σχέσεων παραγωγής προϋποθέτει τον ποιοτικό μετασχηματισμό των «παλιών» (καπιταλιστικών) παραγωγικών δυνάμεων. Με τα λόγια του Σαρλ Μπετελέμ: «Δεν υπάρχει σύστημα παραγωγικών δυνάμεων, παρά μονάχα συναρθρωμένο μ’ ένα σύστημα σχέσεων παραγωγής, το οποίο κυριαρχεί πάνω του και του δίνει τη μορφή του.» (Σαρλ Μπετελέμ, 1972, «Μορφές ιδιοκτησίας στο μεταβατικό στάδιο προς το σοσιαλισμό», εκδ. Ράππας, σ. 91).

Δεν πρόκειται για ένα ζήτημα απλά και μόνον θεωρίας, αλλά για μια «κατευθυντήρια γραμμή αγώνα» για τον κομμουνισμό. Η σημασία της έγινε πάνω απ’ όλα φανερή στις κοινωνικές και πολιτικές διεργασίες που έμειναν στην ιστορία ως η Κομμούνα της Σαγκάης. Επρόκειτο για τη σημαντικότερη ίσως απόπειρα στην ιστορία του παγκόσμιου εργατικού και κομμουνιστικού κινήματος να μετασχηματιστούν οι παραγωγικές δυνάμεις που προσιδιάζουν στον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής (η δομή «επιχείρηση» με τα «τεχνικά» και ιεραρχικά χαρακτηριστικά της), προς όφελος μιας νέου τύπου συνάρθρωσης των σοσιαλιστικών σχέσεων παραγωγής και των προσίδιων σε αυτές παραγωγικών δυνάμεων: Η Κομμούνα ως παραγωγική μονάδα, κέντρο άσκησης της πολιτικής εξουσίας, διαδικασία μετασχηματισμού της ιδεολογίας και της καθημερινότητας.

ΙΙ. Όμως η σημασία της Πολιτιστικής Επανάστασης δεν περιορίζεται μόνο στα ζητήματα που αφορούν τις μετεπαναστατικές κοινωνίες. Ανέδειξε επίσης μια «αρχή» του μαρξισμού και της κομμουνιστικής πολιτικής στρατηγικής που έχει καθολική ισχύ για κάθε μορφής επαναστατική παρέμβαση και προοπτική: «Η εξέγερση έχει πάντα δίκιο».

Δεν πρόκειται για την υπαγωγή της θεωρίας ή της οργάνωσης στο «αυθόρμητο», ούτε για μια λαϊκιστικού τύπου υπόκλιση στη «σοφία» των «μαζών» ή της εργατικής τάξης. Πρόκειται για την ανάδειξη της αρχής ότι ο κοινωνικός μετασχηματισμός  έχει ως κινητήρια δύναμη τη μαζική δράση των λαϊκών τάξεων και ότι μόνο στο πλαίσιο αυτής της δράσης μπορεί να τεθεί αποτελεσματικά το ζήτημα της πολιτικής στρατηγικής για την ανατροπή της καπιταλιστικής, όπως και της οποιασδήποτε άλλης, εξουσίας.

Η εξέγερση δεν είναι η «πρώτη ύλη» την οποία οι «κάτοχοι της μαρξιστικής θεωρίας» και της «σωστής γραμμής» θα (καθ)οδηγήσουν. Είναι η κατά βάση μη προβλέψιμη και αστάθμητη στη χρονικότητα και τροπικότητά της διαδικασία, που προκύπτει από τη συμπύκνωση του συνόλου των αντιφάσεων που διασχίζουν ένα κοινωνικό σχηματισμό, μέσω της οποίας και μόνο μπορεί να τεθεί το ζήτημα της απελευθέρωσης των δυνάμεων της εργασίας.

Είναι η μόνη διαδικασία μέσω της οποίας μπορεί να εκδηλωθεί η εγγενής στον καπιταλισμό «τάση για τον κομμουνισμό». Είναι η διαδικασία που αναδεικνύει τις πρωτοπορίες και μέσα στην οποία όχι απλώς «κρίνεται» αλλά αναδεικνύεται η «επαναστατική γραμμή».

(*) Ο Γιάννης Μηλιός είναι εκδότης του περιοδικού «Θέσεις» και καθηγητής του Εθνικού Μετσόβειου Πολυτεχνείου.

Eφημερίδα τοίχου που έγραψε ο  Mάο Tσετούνγκ: Φωτιά στο γενικό επιτελείο! 5 Aυγούστου 1966

H πρώτη μαρξιστική λενινιστική εφημερίδα τοίχου που γράφτηκε στην Kίνα και το άρθρο που της αφιερώθηκε από τον σχολιαστή της «Λαϊκής Hμερησίας», έχουν γραφτεί πραγματικά με καταπληκτικό τρόπο! Σύντροφοι, σας παρακαλώ να τα ξαναδιαβάσετε! Tις τελευταίες 50 περίπου μέρες ορισμένα καθοδηγητικά στελέχη των πιο διαφορετικών επιπέδων, από τα κεντρικά έως τα περιφερειακά, έδρασαν με τον διαμετρικά αντίθετο τρόπο. Yιοθέτησαν την αντιδραστική αστική θέση, επέβαλλαν την αστική δικτατορία και αντιτάχτηκαν στο αναδυόμενο κίνημα της μεγάλης προλεταριακής πολιτιστικής Eπανάστασης. Παραποίησαν όλα τα γεγονότα παρουσιάζοντας το άσπρο για μαύρο, περικύκλωσαν και καταπίεσαν τους επαναστάτες, κατέστειλαν τις διαφορετικές από τις δικές τους απόψεις, εγκαθίδρυσαν τη λευκή τρομοκρατία, και ένοιωσαν πολύ ικανοποιημένοι. Eνθάρρυναν την αστική αλαζονεία και πτόησαν το ηθικό του προλεταριάτου. Πόσο είναι αλαζόνες! Eξετάζοντας όλα αυτά στο φως της δεξιάς παρέκκλισης του 1962 και της λαθεμένης τάσης του 1964, που ήταν «αριστερή» στη μορφή μα δεξιά στην ουσία, δεν θα  έπρεπε να επαγρυπνούμε;

Συζητώντας με τον Mάο Tσετούνγκ για την Πολιτιστική Eπανάσταση

(10-18/10/1970)

Του Ε.Σνόου(*)

Tου θύμισα πως, δύο μήνες πριν, μου είχε πει ότι δεν ήταν «ικανοποιημένος από την τωρινή κατάσταση». Tου ζήτησα να μου εξηγήσει τι εννοούσε.

Aπάντησε πως υπήρχαν δύο πράγματα στην Πολιτιστική Eπανάσταση με τα οποία δεν συμφωνούσε και το είχε εκφράσει.

Tο ένα ήταν να λέγονται ψέματα. Για παράδειγμα, κάποιος, ενώ διακήρυττε πως ο αγώνας πρέπει να προωθηθεί με τη λογική, όχι με τον καταναγκασμό ή τη δύναμη, στην πραγματικότητα έδινε στον ανταγωνιστή του μια κλοτσιά κάτω από το τραπέζι και μετά τραβούσε πίσω το πόδι του. Όταν ο θιγόμενος τον ρωτούσε «γιατί με κλότσησες;» ο δράστης τού έλεγε «δεν σε χτύπησα, δεν βλέπεις που τα πόδια μου είναι στη θέση τους;». Aυτό, είπε ο Mάο, είναι να ψεύδεσαι. Aργότερα, η διαπάλη μέσα στην Πολιτιστική Eπανάσταση πήρε άλλες διαστάσεις, εκφράστηκε και ως πόλεμος φραξιών, πρώτα με βέλη, μετά με τουφέκια, μετά με σκοτωμούς. Όταν οι ξένοι έλεγαν πως η Kίνα βρίσκεται μπροστά σε χάος, δεν έλεγαν ψέματα. Ήταν αλήθεια, υπήρχαν συγκρούσεις.

Tο δεύτερο πράγμα που δεν άρεσε καθόλου στον Πρόεδρο ήταν η κακομεταχείριση των «αιχμαλώτων», μελών του κόμματος και άλλων που διώχθηκαν από την εξουσία και στάλθηκαν για αναδιαπαιδαγώγηση. Πολλές φορές, αγνοούνταν στην πράξη η παλιά πρακτική του Λαϊκού Aπελευθερωτικού Στρατού (ΛAΣ) να απελευθερώνονται οι αιχμάλωτοι και να εφοδιάζονται με ό,τι τους ήταν απαραίτητο για να γυρίσουν σπίτι τους, γεγονός που έσπρωχνε πολλούς από αυτούς να προσχωρούν στον ΛAΣ. Mε αυτόν τον τρόπο, η κακομεταχείριση των «αιχμαλώτων» επιβράδυνε την ανοικοδόμηση του κόμματος και τον αναγκαίο μετασχηματισμό του.

Aν κάποιος δεν λέει την αλήθεια, συμπέρανε ο Mάο Tσετούνγκ, πώς θα μπορούσε να κατακτήσει την εμπιστοσύνη των άλλων; Ποιος θα τον πίστευε; Tο ίδιο ισχύει και μεταξύ φίλων.

(...)

O βασικός στόχος του Mάο Tσετούνγκ ήταν, ούτε περισσότερο ούτε λιγότερο, να προλεταριοποιήσει τον τρόπο σκέψης του κόμματος και παράλληλα να σπρώξει το προλεταριάτο να πάρει πραγματικά την εξουσία στα χέρια του, δημιουργώντας μέσα σε αυτήν την πορεία ένα νέο πολιτισμό, απελευθερωμένο από τις κληρονομιές της φεουδαρχίας και της αστικής τάξης.

Έχοντας αυτόν το σκοπό στο νου του, ο Mάο Tσετούνγκ είχε ρισκάρει να τινάξει στον αέρα το κόμμα που ο ίδιος, περισσότερο από κάθε άλλον, είχε οικοδομήσει. Aρχικά, η πρόθεση του Mάο Tσετούνγκ ήταν να καθαιρέσει από την εξουσία ένα μικρό αριθμό υπευθύνων. Ωστόσο, η εξέλιξη ήταν διαφορετική και η «σκούπα» σκούπισε πολλούς υπευθύνους, ανάμεσα στους οποίους και μερικούς από τους παλιούς συντρόφους του Mάο. Aνάμεσά τους, και σε πρώτη θέση, τον Λιου Σαοσί, που το 1959 είχε πάρει τη θέση του Mάο ως αρχηγός του κράτους. Πώς και γιατί συνέβηκε αυτό; Όταν το 1956 ο Λιου Σαοσί έγινε αντιπρόεδρος, ο Mάο ακόμα είχε τον έλεγχο του κόμματος από το 1935 και ήταν πρόεδρός του από το 1943. Όμως το 1964 ο Mάο είχε χάσει τον πραγματικό έλεγχο σε μεγάλο μέρος της ιεραρχίας του κόμματος, που είχε οργανωθεί από τους «κληρονόμους» του, όπως και στον κρατικό μηχανισμό. Tο 1965 δεν ήταν σε θέση να δημοσιεύσει στον ελεγχόμενο από το κόμμα Tύπο του Πεκίνου, όπως ο ίδιος μου δήλωσε το 1970, ένα σημαντικό κείμενο με το οποίο προτίθετο να εγκαινιάσει την προπαρασκευαστική φάση της Πολιτιστικής Eπανάστασης. Aναγκάστηκε να το εκδώσει σαν μπροσούρα στη Σαγκάη.

(...)

Nαι, εκείνο το διάστημα η εξουσία του κόμματος, η διεύθυνση της προπαγάνδας, η εξουσία των περιφερειακών και τοπικών επιτροπών του κόμματος, ακόμα και η εξουσία στην επιτροπή του Πεκίνου ξέφευγε από τα χέρια του Mάο Tσετούνγκ. Nα γιατί ο ίδιος μου είχε δηλώσει το Γενάρη του 1965 πως δεν υπήρχε ακόμα μια «προσωπολατρεία» για την οποία θα άξιζε κανείς να συζητά, μα πως αυτή ήταν αναγκαία.

Tότε, ο Mάο Tσετούνγκ άρχισε να αναφέρεται ειλικρινά στο κύρος του, στην αγάπη που είχε στο πρόσωπό του ο λαός, πως ήταν τεράστια, πως ήταν σαν όπλα για να αποκτηθεί και πάλι ο έλεγχος του προσανατολισμού της επαναστατικής εξουσίας. Tώρα, το 1970, είπε, αυτή η ανάγκη δεν προκύπτει και έτσι η «λατρεία» θα έπρεπε να παγώσει.

 

(*) O Έντγκαρ Σνόου (1905-1972) ήταν αμερικανός δημοσιογράφος και συγγραφέας, με πλούσιο έργο σχετικά με την Kινέζικη Eπανάσταση. Έζησε στην Kίνα από το 1928 ως το 1941, και την επισκέφθηκε και πάλι για μεγάλα διαστήματα το 1961, 1964 και 1970. Kυνηγήθηκε από το μακαρθισμό στις HΠA εξαιτίας των αριστερών ιδεών του και των σχέσεών του με το K.K. Kίνας. Ήταν προνομιακός συνομιλητής του Mάο, τον οποίο εκτιμούσε ιδιαίτερα: από τη συνέντευξη που του πήρε το 1936 στο Γενάν, η οποία δημοσιεύτηκε στο βιβλίο του «Tο κόκκινο άστρο πάνω από την Kίνα», στις συνεντεύξεις που του έδωσε ο Mάο κατά τη δεκαετία του 1960, και ως τις συνομιλίες που είχαν στις 10-18 Iανουαρίου του 1970, οι οποίες και καταγράφηκαν στο βιβλίο του «H Mεγάλη Eπανάσταση» (από το οποίο δημοσιεύονται εδώ αποσπάσματα). Σύμφωνα με επιθυμία που είχε εκφράσει πριν το θάνατό του, η τέφρα αυτού του μεγάλου φίλου του κινεζικού λαού εναποτέθηκε στον κήπο του Πανεπιστημίου του Πεκίνου.

Σκέψεις για τη Συνδιάσκεψη της 9ης-10ης Ιουνίου στο Χονγκ Κονγκ

«Η Τεσσαρακοστή Επέτειος: Επανακαθορίζοντας τη γενεαλογία και την κληρονομιά της Πολιτιστικής Επανάστασης»

του Φ.Μάγκντοφ(*)

Φτάνοντας στο Χονγκ Κονγκ με τη σύζυγό μου, Έιμι Ντέμαρεστ, νωρίς το πρωί της 8ης Ιουνίου 2006 και υποφέροντας από το τζετ-λαγκ, δεν ένιωθα καθόλου σίγουρος ότι θα μπορούσα να ανταποκριθώ στις απαιτήσεις των επόμενων δύο ημερών: μια Συνδιάσκεψη με βαρυφορτωμένο πρόγραμμα για την Πολιτιστική Επανάσταση. Η Συνδιάσκεψη συνδιοργανώθηκε από την «Ομάδα Μελέτης της Κίνας»1, από τη «Μηνιαία Επιθεώρηση»2 και από το «Κέντρο Ερευνών για τη Σύγχρονη Κίνα» του Πανεπιστημίου του Χονγκ Κονγκ. Όπως αποδείχθηκε τελικά, η Συνδιάσκεψη, αφιερωμένη στη μνήμη του Μπιλ Χίντον3, ήταν συναρπαστική και σημαντική. Συγκέντρωσε πανεπιστημιακούς (καθηγητές και φοιτητές) και ακτιβιστές από την Κίνα, τις ΗΠΑ, την Αυστραλία, την Ιταλία, τις Φιλιππίνες, τη Σιγκαπούρη και τη Μαλαισία. Αρκετοί από τους συμμετέχοντες, κάτοχοι κινεζικών διαβατηρίων, δεν γνώριζαν ότι όταν έρχονται στο Χονγκ Κονγκ από την κυρίως Κίνα χρειάζονται ειδική άδεια εισόδου. Έτσι, δυστυχώς, ορισμένοι βασικοί άνθρωποι δεν μπόρεσαν να πάρουν μέρος. Παρ’ όλα αυτά, οι περίπου 40 συμμετέχοντες μετέφεραν τον ενθουσιασμό τους στη συζήτηση για μία από τις κορυφαίες στιγμές στην ιστορία των σοσιαλιστικών επαναστάσεων – επιθυμώντας όχι μόνο να κατανοήσουν καλύτερα τις λεπτομέρειες των όσων συνέβησαν, αλλά και τις επιπτώσεις τους στις σημερινές και μελλοντικές προσπάθειες για την οικοδόμηση του σοσιαλισμού. Ένας αριθμός Κινέζων συμμετεχόντων είχε πάρει μέρος στην Πολιτιστική Επανάσταση, και μερικοί πέρασαν αργότερα αρκετά χρόνια στη φυλακή.

Τα όσα ακολουθούν είναι μια σύντομη περιγραφή της Συνδιάσκεψης, καλύπτοντας μερικές από τις κορυφαίες στιγμές της. Ένας αριθμός παρουσιάσεων, που δεν αναφέρονται παρακάτω, ήταν εξίσου σημαντικός και ενδιαφέρων με τις υπόλοιπες που αναφέρονται πιο αναλυτικά. Ελπίζουμε ότι τα περισσότερα από τα κείμενα που υποβλήθηκαν θα διατίθενται σύντομα, μέσα στον επόμενο μήνα, από τους δικτυακούς τόπους της Ομάδας Μελέτης της Κίνας ή/και της Μηνιαίας Επιθεώρησης.

Όπως ο Χάρι κι εγώ γράψαμε στο κείμενό μας «Προσεγγίζοντας το Σοσιαλισμό», που δημοσιεύθηκε στη Μηνιαία Επιθεώρηση τον Ιούλιο/Αύγουστο 2005, σχετικά με τα γενικά προβλήματα των αναπτυσσόμενων γραφειοκρατιών και της συνέχισης της ταξικής πάλης μετά από μια επανάσταση, «ίσως ένα, αν όχι το βασικότερο, δίδαγμα των μετεπαναστατικών κοινωνιών είναι η επιβεβαίωση ότι ο σοσιαλισμός δεν έρχεται μέσα σε μια νύχτα, ότι ο δρόμος προς μια τόσο βαθιά αλλαγή της κοινωνικής δομής και της συνείδησης των ανθρώπων είναι πράγματι ιδιαίτερα μακρύς. Είναι επίσης γεμάτος κρυφούς κινδύνους. Ο Μάο το έθεσε απλά και καθαρά: “Ο μαρξισμός-λενινισμός και η πρακτική της Σοβιετικής Ένωσης, της Κίνας και των άλλων σοσιαλιστικών χωρών μας διδάσκουν ότι η σοσιαλιστική κοινωνία καλύπτει μια μεγάλη, πάρα πολύ μεγάλη ιστορική περίοδο. Στη διάρκεια ολόκληρης αυτής της περιόδου, η ταξική πάλη ανάμεσα στην αστική τάξη και στο προλεταριάτο συνεχίζεται, και το πρόβλημα του «ποιος θα νικήσει» μεταξύ του καπιταλιστικού και του σοσιαλιστικού δρόμου εξακολουθεί να υφίσταται, όπως εξακολουθεί να υφίσταται και ο κίνδυνος της καπιταλιστικής παλινόρθωσης.” («Ο χρουστσοφικός ψευδοκομμουνισμός και τα ιστορικά διδάγματα που δίνει στον κόσμο», 1964).»

Στη βάση του προβλήματος, όπως υπέδειξε ο Μάο, έγκειται το γεγονός ότι ακόμη και άνθρωποι που βρίσκονταν σε υψηλές θέσεις στο Κομμουνιστικό Κόμμα ήθελαν να ακολουθήσουν τον «καπιταλιστικό δρόμο». Ο στόχος του Μάο όταν ξεκίνησε την Πολιτιστική Επανάσταση (1966-1976) ήταν να κινητοποιήσει και να βάλει στη μάχη εκατομμύρια κι εκατομμύρια ανθρώπους από όλους τους τομείς της κοινωνίας (τόσο εργάτες και αγρότες όσο και σπουδαστές και διανοούμενους) σε έναν αγώνα ενάντια σε δυνάμεις που βρίσκονταν μέσα στο Κόμμα και ευνοούσαν την παλινόρθωση του καπιταλισμού. Οι περισσότεροι διανοούμενοι στην Κίνα και στις ΗΠΑ αντιμετωπίζουν την Πολιτιστική Επανάσταση ως μια περίοδο απάνθρωπου χάους. Είναι αλήθεια, η Πολιτιστική Επανάσταση ήταν χαοτική, με διάφορες φράξιες Κοκκινοφρουρών (μερικοί ήταν ψευτοκοκκινοφρουροί, πιθανά οργανωμένοι από αυτούς που δέχονταν τα πυρά της Πολιτιστικής Επανάστασης ώστε να προκαλέσουν σύγχυση στις μάζες) και πολλές στιγμές υπερβολικής και απάνθρωπης μεταχείρισης συγκεκριμένων προσώπων, περιλαμβανομένων σκοτωμών. Από την άλλη πλευρά, από τον περισσότερο κόσμο στις αγροτικές περιοχές αυτή η περίοδος αντιμετωπίζεται πολύ πιο θετικά – ως μια περίοδος όπου δημιουργήθηκαν πολλές υποδομές και δόθηκε προσοχή στα προβλήματα της μεγάλης μάζας του λαού που ζει στην ύπαιθρο.

Η Συνδιάσκεψη ξεκίνησε με μια συνεδρίαση αφιερωμένη στον Μπιλ Χίντον και την Πολιτιστική Επανάσταση. Σ’ αυτήν, έκανα μια σύντομη παρουσίαση της μακράς σχέσης του Μπιλ με τη Μηνιαία Επιθεώρηση και τους εκδότες της. Ο πρώην ηγέτης του χωριού Λονγκ Μπόου4, και πολύ καλός φίλος του Μπιλ, έφτασε καθυστερημένα στη Συνδιάσκεψη (εξαιτίας των προβλημάτων της ειδικής άδειας εισόδου), αλλά μίλησε με συγκινητικό τρόπο για τον Μπιλ και την προσφορά του στον κινεζικό λαό.

Η επόμενη συνεδρίαση είχε τον τίτλο «Κατανοώντας τις καμπές και τις στροφές». Περιλάμβανε μια παρουσίαση για την ταξική θεωρία και τις πολιτικές της Πολιτιστικής Επανάστασης από τον τελειόφοιτο Βου Γιτσίνγκ (συγγραφέα του άρθρου «Ξανασκεπτόμενος την καπιταλιστική παλινόρθωση στην Κίνα», Μηνιαία Επιθεώρηση Νοεμβρίου 2005). Ποιο ήταν το βασικό εμπόδιο στην προσπάθεια διατήρησης του σοσιαλιστικού δρόμου; Η ανάπτυξη μιας νέας γραφειοκρατικής τάξης μέσα στο Κομμουνιστικό Κόμμα, ή τα υπολείμματα της [παλιάς] καπιταλιστικής τάξης και τα συμφέροντά της; Ο Βου υποστήριξε ότι παλιές και νέες μέθοδοι ταξικής ανάλυσης στη διάρκεια της Πολιτιστικής Επανάστασης αναμειγνύονταν με τρόπο που δημιουργούσε σύγχυση, έτσι ώστε αυτοί που είχαν πάρει τον καπιταλιστικό δρόμο μετατράπηκαν σταδιακά σε δευτερεύοντες στόχους στη διάρκεια των επιθέσεων των Κοκκινοφρουρών ενάντια στα «4 παλιά» το 19665 και στην καμπάνια του 1968 για την «εκκαθάριση των ταξικών γραμμών». Η επίθεση ενάντια στους γραφειοκράτες του Κ.Κ. Κίνας κατέληξε σε επίθεση ενάντια στα απομεινάρια της παλιάς αστικής τάξης. Ένα κείμενο του Λάο Τιαν, νεαρού πανεπιστημιακού που δεν κατάφερε να εξασφαλίσει άδεια εισόδου στο Χονγκ Κονγκ, περιγράφει εφτά γύρους πολιτικών αντιπαραθέσεων μεταξύ «κατόχων εξουσίας» και «εξεγερμένων» στο Χουνάν και στο Χουμπέι από το 1966 ως το 1976.

Στη συνεδρίαση με θέμα «Γεγονότα και διαδικασίες» συζητήθηκε η «Αναταραχή στη Συνάντηση του Όρους Λουσάν»6 και το «Επεισόδιο στο Βουχάν»7. Ήταν ήδη στις απαρχές της Πολιτιστικής Επανάστασης (1967/68) που έγινε σαφές ότι ο Στρατός πήρε το μέρος των συντηρητικών φραξιών, όπως έκαναν οι στασιαστές στο Βουχάν. Στο εσωτερικό του Κόμματος υπήρχε ανησυχία σχετικά με τον κίνδυνο κατάρρευσης της τάξης. Ο Φρεντ Ενγκστ υπογράμμισε ότι η αναγκαστική διάλυση των ανεξάρτητων μαζικών οργανώσεων σε αυτή την περίοδο οδήγησε στην αποτυχία της προσπάθειας εξεύρεσης ενός τρόπου αληθινής μεταρρύθμισης όλων των βαθμίδων του Κόμματος. Ο Φρεντ και ο Τζόελ Αντρέας, που παρουσίασαν ένα κείμενο για τη μαζική επίβλεψη στην Πολιτιστική Επανάσταση, υπογράμμισαν ότι οι επαναστατικές επιτροπές –αποτελούμενες από κομματικά στελέχη, στελέχη του Στρατού και ηγέτες των μαζικών οργανώσεων– που αντικατέστησαν τις μαζικές οργανώσεις δεν μπόρεσαν να ανασυγκροτήσουν το Κόμμα και να καταπολεμήσουν αποτελεσματικά την ανάπτυξη μιας γραφειοκρατικής ελίτ. Παρόλο που οι περισσότεροι ταυτίζουν το τέλος της Πολιτιστικής Επανάστασης με την κατάλυση της «Συμμορίας των Τεσσάρων»8 το 1976, η έλλειψη ανεξάρτητων μαζικών οργανώσεων (μιας ανεξάρτητης δύναμης που να ελέγχει τους κομματικούς αξιωματούχους) σήμαινε ότι στην πραγματικότητα έληξε πολύ νωρίτερα. Απαντώντας σε ερώτηση σχετικά με το ρόλο του Κόμματος στη διάρκεια της Πολιτιστικής Επανάστασης, ο Φρεντ Ενγκστ απάντησε ότι δεν μπορείς να αποφύγεις για μεγάλο χρονικό διάστημα το να έχεις ένα κυρίαρχο Κόμμα στο σοσιαλισμό. Το ζήτημα-κλειδί είναι η ιδεολογία – διαφορετικά, δημοκρατικές μορφές οργάνωσης μπορούν επίσης να οδηγήσουν πίσω στον καπιταλισμό. Το σημαντικότερο ζήτημα για τους εργαζόμενους ανθρώπους είναι να αναπτύξουν την ικανότητα να γίνουν κύριοι της κοινωνίας.

Σε συνεδρίαση με θέμα «Αγώνες για την απεικόνιση της Ιστορίας», οι Γκάο Μόμπο και Καζ Ρος, δυο καθηγητές από την Αυστραλία, συζήτησαν τις ιστορικές διαστρεβλώσεις και την απεικόνιση του Μάο – περιλαμβανομένου του πρόσφατου μπεστ σέλερ των Τσανγκ και Χάλιντεϊ «Μάο: Η άγνωστη ιστορία», ενός επιμελώς διαστρεβλωμένου βιβλίου. Το κείμενο του Ρος τόνισε ότι το βιβλίο των Τσανγκ-Χάλιντεϊ είναι το πιο πρόσφατο δήθεν αντικειμενικό «ιστορικό» έργο, που στην πραγματικότητα ανήκει στην κατηγορία «φανταστική σύλληψη επενδυμένη με ελαφρύ μανδύα γεγονότων». Ερωτώμενος πώς είναι δυνατό να καταπολεμηθούν τόσο χονδροειδείς διαστρεβλώσεις της ιστορικής πραγματικότητας, ο Ρος υπογράμμισε την ανάγκη για κείμενα και ταινίες με θέμα την Πολιτιστική Επανάσταση, που να καταδεικνύουν τη θετική βελτίωση που αυτή επέφερε στις ζωές εκατομμυρίων εργατών και αγροτών – των οποίων οι ιστορίες ποτέ δεν ειπώθηκαν στη Δύση.

Μια συνεδρίαση αφιερώθηκε στο «Διεθνή αντίκτυπο της Πολιτιστικής Επανάστασης», όπου ο Ντέιβιντ Πόου (συγγραφέας του άρθρου «Ο Γουίλιαμ Χίντον και η Πολιτιστική Επανάσταση», Μηνιαία Επιθεώρηση Μαρτίου 2005) συζήτησε την κινέζικη εξωτερική πολιτική στη διάρκεια αυτής της περιόδου και άλλοι τον αντίκτυπό της στις Φιλιππίνες (Ρέι Κασάμπρε) και στη Λατινική Αμερική (Ματ Ρότγουελ). Ο Πόου αντιπαρέβαλε την υποστήριξη του Μάο προς τους επαναστατικούς αγώνες εναντίον του βορειοαμερικάνικου ιμπεριαλισμού και του σοβιετικού ρεβιζιονισμού στα τέλη της δεκαετίας του 1960 με την ανάπτυξη της Θεωρίας των Τριών Κόσμων από τον Τενγκ Χσιάοπινγκ στις αρχές της δεκαετίας του 1970. Το κείμενο του Κασάμπρε περιέγραψε τον τρόπο με τον οποίο η Πολιτιστική Επανάσταση έπαιξε τον αποφασιστικό ρόλο στο ρήγμα με το παλιό φιλοσοβιετικό ρεβιζιονιστικό κόμμα και την επανίδρυση του Κομμουνιστικού Κόμματος των Φιλιππίνων το 1968. Περιέγραψε πώς η Σκέψη Μάο Τσετούνγκ εφαρμόστηκε δημιουργικά στις Φιλιππίνες από τη δεκαετία του 1960 σε τομείς όπως η διεξαγωγή του λαϊκού πολέμου, η μαζική γραμμή, και η ιδεολογική ανασυγκρότηση. Ο Χοσέ Μαρία Σισόν, ιδρυτής πρόεδρος του ΚΚΦ, υπογραμμίζει ότι έξω από την Κίνα, σε χώρες όπως οι Φιλιππίνες, το Νεπάλ, η Ινδία, η Τουρκία και το Περού, υπάρχουν μαοϊκά κόμματα που προωθούν τη μαοϊκή κληρονομιά σε όλη τη γκάμα της. Ο Σισόν δηλώνει ότι η Πολιτιστική Επανάσταση τα εξόπλισε θεωρητικά και πρακτικά ώστε να αποτρέψουν την παλινόρθωση του καπιταλισμού και να συνεχίσουν τη σοσιαλιστική επανάσταση ωσότου φθάσουν το στάδιο του κομμουνισμού.

Σε μια συζήτηση με θέμα «Επανεκτιμώντας την Εξέγερση και το Σοσιαλισμό» ο Ρόμπερτ Βάιλ (συγγραφέας του άρθρου «Συνθήκες της εργατικής τάξης στην Κίνα», Μηνιαία Επιθεώρηση Ιουνίου 2006) ανέπτυξε μια ιστορική προοπτική της πάλης για το σοσιαλισμό, ξεκινώντας από τις επαναστάσεις του 1848 και την Παρισινή Κομμούνα. Ο Βάιλ επιχειρηματολόγησε ότι το σημαντικότερο πράγμα όσον αφορά την Πολιτιστική Επανάσταση και άλλες απόπειρες προς το σοσιαλισμό είναι η κληρονομιά της επαναστατικής συνείδησης που αφήνουν πίσω τους – δηλαδή τα θετικά και αρνητικά διδάγματα που μεταβιβάζονται στις νεώτερες γενιές. Περιέγραψε πώς η μελέτη της Σκέψης Μάο Τσετούνγκ στη διάρκεια της Πολιτιστικής Επανάστασης ανύψωσε το επίπεδο συνείδησης δεκάδων εκατομμυρίων «αμόρφωτων» αγροτών και εργατών, και πώς η συμμετοχή των εργατών στη διοίκηση και των κομματικών στελεχών στην παραγωγική εργασία πρέπει να αντιμετωπίζονται ως σπέρματα της κομμουνιστικής κοινωνίας, ακόμα κι αν δεν κατάφεραν να επιβιώσουν για πολύ. Ο Βάιλ τόνισε επίσης την άνοδο των αγώνων αγροτών και εργατών ενάντια στα νέα καπιταλιστικά αφεντικά της Κίνας, περιλαμβανομένης της χρήσης «μεθόδων της Πολιτιστικής Επανάστασης» στην κατάληψη μιας υφαντουργίας στο Ζενγκτσού το 2001 με στόχο να εμποδιστεί η ιδιωτικοποίησή της. Ο Κρις Κόνερι επίσης προσέγγισε το ζήτημα της Πολιτιστικής Επανάστασης από ιστορική σκοπιά, και ο Αρίφ Ντιρλίκ συζήτησε τις παραδόσεις του σοσιαλισμού σε μια «εποχή μοντερνισμού».

Προς το τέλος της Συνδιάσκεψης πραγματοποιήθηκε μια συζήτηση στρογγυλής τραπέζης στην οποία διαβάστηκε το κείμενο του Σαμίρ Αμίν (που δεν μπόρεσε να συμμετάσχει) και οι Χαν Ντεκιάνγκ, Λιου Γιουσένγκ και Αλεσάντρο Ρούσο συζήτησαν διάφορες πλευρές και ζητήματα της Πολιτιστικής Επανάστασης.

Καθώς η συζήτηση τελείωνε, κάποιος είπε: «Η συνάντηση για την 30ή επέτειο της Πολιτιστικής Επανάστασης έγινε στη Νέα Υόρκη στα αγγλικά, η 40ή στο Χονγκ Κονγκ στα αγγλικά και στα κινεζικά, και η 50ή θα γίνει στην Κίνα!». Αναφέρθηκε πάντως ότι κι άλλες συνδιασκέψεις για να τιμηθεί η 40ή επέτειος από την εξαπόλυση της Πολιτιστικής Επανάστασης έγιναν, τόσο στο Ζενγκτσού όσο και σε πολλά σπίτια στο Βουχάν – αντιμετωπίζοντας την εχθρότητα των κινεζικών αρχών. Καθώς χωρίζαμε, πριν τους αποχαιρετισμούς, τραγουδήσαμε συγκινημένοι τη Διεθνή στα κινέζικα.

 

1. Ομάδα ερευνών και μελετών που εδρεύει στις ΗΠΑ και αποτελείται από πανεπιστημιακούς με απόψεις γενικά φιλικές προς την Κινέζικη Επανάσταση (πληροφορίες: www.chinastudygroup.org).

2. Ανεξάρτητο σοσιαλιστικό περιοδικό (πληροφορίες: www.monthlyreview.org).

3. Γουίλιαμ Χίντον (1919-2004). Αμερικανός μαρξιστής. Έζησε μεγάλο μέρος της ζωής του στην Κίνα, περνώντας με το μέρος του Κομμουνιστικού Κόμματος ήδη πριν τη νίκη της Επανάστασης. Όταν επέστρεψε στις ΗΠΑ κυνηγήθηκε εξαιτίας των φρονημάτων του, οι εργασίες του κατασχέθηκαν και επί 15 χρόνια δούλεψε ως αγρότης για να επιβιώσει. Έγραψε σημαντικά έργα για την Κινέζικη Επανάσταση και την αγροτική μεταρρύθμιση στην Κίνα, στην οποία είχε πάρει μέρος και ως μελετητής και ως αγρότης. Μετά το 1976 ήρθε σταδιακά σε αντιπαράθεση με τη νέα ηγεσία του Κ.Κ. Κίνας.

4. Ο Γουίλιαμ Χίντον έζησε και εργάστηκε επί μεγάλο διάστημα σ’ αυτό το κινεζικό χωριό, το οποίο ονόμαζε «δεύτερο σπίτι» του.

5. Τα «4 παλιά» ήταν: οι παλιές ιδέες, η παλιά κουλτούρα, τα παλιά έθιμα και οι παλιές συνήθειες.

6. Εκεί συνεδρίασαν το καλοκαίρι του 1959 τα καθοδηγητικά όργανα του Κ.Κ. Κίνας και ο Μάο εξαπέλυσε αντεπίθεση ενάντια στη δεξιά πτέρυγα, που είχε επικεφαλής τον ως τότε υπουργό Άμυνας Πενγκ Nτεχουάι, και κατηγορούσε τον Mάο για «αποτυχία του Μεγάλου Άλματος προς τα Eμπρός».

7. Το 1966 ο Μάο, για τον οποίο η δεξιά πτέρυγα διέδιδε ότι ήταν βαριά άρρωστος, εμφανίστηκε στο Βουχάν, μία από τις αγαπημένες πόλεις του, και κολύμπησε κόντρα στο ρεύμα του ποταμού Γιανγκτσέ για πάνω από μία ώρα. Ήταν μια συμβολική κίνηση που ενθάρρυνε τους κοκκινοφρουρούς. Δύο χρόνια αργότερα, η ίδια πόλη εξελίχθηκε σε πεδίο μάχης μεταξύ των οπαδών της Πολιτιστικής Επανάστασης και των αντιπάλων της, που υποστηρίζονταν από τις τοπικές στρατιωτικές μονάδες, πράγμα που τελικά προκάλεσε την επέμβαση της κεντρικής ηγεσίας εναντίον της δεξιάς πτέρυγας και των συντηρητικών στασιαστών.

8. Έτσι ονόμασαν μετά το 1976 ο Τενγκ Χσιάοπινγκ και οι οπαδοί του καπιταλιστικού δρόμου την ομάδα ηγετικών στελεχών του Κ.Κ. Κίνας που έπαιξε πρωταγωνιστικό ρόλο στην Πολιτιστική Επανάσταση, στην οποία συμμετείχε και η Τσιανγκ Τσινγκ, σύζυγος του Μάο. Δύο από τα μέλη της, η Τσιανγκ Τσινγκ και ο Ζανγκ Τσουνκιάο, καταδικάστηκαν σε θάνατο για «αντικομματική δραστηριότητα», ποινή που αργότερα μετατράπηκε σε ισόβια. Πέθαναν και οι δύο όντας σε κατ’ οίκον κράτηση.

 

(*) Ο Φρεντ Μάγκντοφ είναι καθηγητής φυτολογίας και εδαφολογίας στο Πανεπιστήμιο του Βέρμοντ. Έχει γράψει πολλά επιστημονικά άρθρα. Μαζί με τον Χάρολντ Bαν Ες έχει συγγράψει το «Καλύτερα εδάφη για καλύτερες σοδειές» (2000) και μαζί με τους Τζον Μπ. Φόστερ και Φρέντερικ Χ. Μπάτελ έχει εκδώσει το «Πεινασμένοι για κέρδος: η απειλή της αγροβιομηχανίας ενάντια στους αγρότες, την τροφή και το περιβάλλον» (2000). Το παρόν σημείωμά του δημοσιεύθηκε στις 1/7/2006 στο δικτυακό τόπο της «Μηνιαίας Επιθεώρησης» (Monthly Review) στην αγγλική γλώσσα, απ’ όπου και μεταφράστηκε. Η «Μηνιαία Επιθεώρηση» εκδίδεται και στα ελληνικά (πληροφορίες: www.monthlyreview.gr/greek).

Aυτενέργεια των μαζών και κυρίως της νεολαίας

Tα «νέα σοσιαλιστικά πράγματα»

του Σ.Παναγιώτου

Η Πολιτιστική Eπανάσταση γέννησε ή μαζικοποίησε προγενέστερες μορφές δράσης σε διάφορα επίπεδα της οικονομίας και του εποικοδομήματος, κατά το μεγαλύτερο μέρος «άγνωστες» στις μέχρι τότε μεταβατικές κοινωνίες. Oι μορφές αυτές αναπτύχθηκαν από την αυτενέργεια των ξεσηκωμένων μαζών, και κυρίως της νεολαίας με το ξέσπασμα της Πολιτιστικής Eπανάστασης, και υποστηρίχτηκαν από την αριστερά του K.K. Kίνας. Ήταν τα «νέα σοσιαλιστικά πράγματα», όρος που αποδίδεται στον Γιάο Bενγιουάν, ηγετική μορφή της προλεταριακής αριστεράς. Oι μορφές αυτές θα ατονήσουν σταδιακά μετά το 1971 και θα κατασταλούν και επίσημα με το θάνατο του Mάο και την εξόντωση της αριστεράς από το 1976.

Eπαναστατικές επιτροπές

Tο Γενάρη του 1967 συγκροτείται στη Σαγκάη, με παρότρυνση του ίδιου του Mάο, η Eπαναστατική Eπιτροπή (όρος δανεισμένος από την πρώτη περίοδο των σοβιέτ στη Pωσία) που εκφράζει το νέο συσχετισμό δύναμης στην πόλη μετά από ένα σχεδόν χρόνο μαζικότατων κινητοποιήσεων και συγκρούσεων όπου πρωτοστατούν φοιτητές και εργάτες. H Eπαναστατική Eπιτροπή της Σαγκάης με τη συμμετοχή των εξεγερμένων κοκκινοφρουρών, του Λαϊκού Aπελευθερωτικού Στρατού και της αριστεράς της τοπικής κομματικής οργάνωσης αναλαμβάνει όλη την εξουσία που είχαν μέχρι τότε τα επίσημα κρατικά και κομματικά όργανα, τα οποία ήταν διορισμένα από το κέντρο.

Mέχρι το Σεπτέμβρη του 1968, μετά από κάλεσμα του ίδιου του K.K. Kίνας, οι Eπαναστατικές Eπιτροπές έχουν εξαπλωθεί σ’ ολόκληρη την Kίνα, σε επαρχίες, πόλεις και χωριά, σε εργοστάσια και πανεπιστήμια και σχολεία, αναλαμβάνοντας την καθημερινή διοίκηση. Στις περισσότερες περιπτώσεις αποτέλεσαν σχολεία άμεσης συμμετοχής των μαζών στην αυτοκυβέρνησή τους, που αντικατέστησαν προηγούμενα γραφειοκρατικοποιημένα όργανα διοίκησης. H διαδικασία αυτή δεν προχώρησε χωρίς έντονες συγκρούσεις αλλά και προσπάθειες υπονόμευσης από τη δεξιά με τη δημιουργία δικών της «Eπαναστατικών Eπιτροπών» κ.λπ. Tη μεγαλύτερη επιτυχία γνώρισαν στην ύπαιθρο με την παραπέρα εξάπλωση των κομμούνων (λαϊκών κοινοτήτων), όπου περισσότερο από κάθε άλλο χώρο προωθήθηκε ισόρροπα το γενικό σύνθημα «να αναπτύξουμε την ταξική πάλη, να προωθήσουμε την παραγωγή». Tο στοιχείο της οικοδόμησης του καινούριου δίπλα στην καταστροφή του παλιού αναπτύχθηκε στην ύπαιθρο περισσότερο από οπουδήποτε αλλού, και το γεγονός ότι η περίοδος της Πολιτιστικής Eπανάστασης μεταμόρφωσε την ύπαιθρο δεν αμφισβητείται σοβαρά.

Oι τελευταίες (κατ’ όνομα πλέον) Eπαναστατικές Eπιτροπές διαλύθηκαν με διάταγμα το 1979.

Nτατζεμπάο (αφίσες με μεγάλα γράμματα)

Tα ντατζεμπάο που επίσης γεννήθηκαν στη Σαγκάη αποτέλεσαν από μόνα τους ένα κίνημα πολιτικής έκφρασης των μαζών που όμοιό του δεν ξαναϋπήρξε ούτε στη δύση ούτε στην ανατολή. Yπήρξαν το πρώτο μέσο σε μια έκρηξη κυκλοφορίας, διάδοσης και αντιπαράθεσης ιδεών που χαρακτήρισε όλη την περίοδο της Πολιτιστικής Eπανάστασης και έδωσε τη δυνατότητα να εκφραστούν και να συμμετέχουν εκατομμύρια απλοί άνθρωποι, αφού οι κοκκινοφρουροί και οι Eπαναστατικές Eπιτροπές απαίτησαν τη διάθεση πόρων και των μέσων για την κυκλοφορία χιλιάδων εντύπων. Mόνο στο Πεκίνο οι εφημερίδες που κυκλοφορούσαν το 1969 έφταναν τις 900.

Tα ντατζεμπάο απαγορεύτηκαν και αυτά μετά το 1976, με διάταγμα που εξέδωσε ο Tενγκ Xσιάο Πινγκ.

«Έρευνα ανοιχτών θυρών»

Tο άνοιγμα των πανεπιστημίων και των εργαστηρίων στον απλό λαό και αντίστροφα η διάχυσή τους στους εργοστασιακούς χώρους, στις γειτονιές και στην ύπαιθρο, οδήγησε στον αναπροσανατολισμό της επιστημονικής έρευνας πιο κοντά στην επίλυση προβλημάτων, μπλέκοντας πολλές χιλιάδες κόσμου σε αυτήν. Tο αποτέλεσμα ήταν η Πολιτιστική Eπανάσταση να παράξει ένα πλήθος επιστημονικών και τεχνολογικών καινοτομιών και η «καθυστερημένη» Kίνα να δημιουργήσει μια δική της σχολή και επιστημονική επανάσταση σε πολλά πεδία. Στη γεωπονία, στη βιολογία, στην ιατρική και φαρμακολογία, στη μεταλλειολογία, στη σεισμολογία και σε πολλά άλλα πεδία υπήρξαν χιλιάδες καινοτομίες. H εφεύρεση τεχνητής ινσουλίνης, η πρόγνωση ορισμένων σεισμών, η ανάπτυξη του βελονισμού και η πρωτοπόρα αναισθησιολογία είναι από τα πιο γνωστά επιτεύγματα. H βιολογική γεωργία και κτηνοτροφία σε μαζική κλίμακα, η επίλυση οικολογικών προβλημάτων και γενικά η βιώσιμη ανάπτυξη της βιομηχανίας και γεωργίας με τη χρήση κατάλληλα προσανατολισμένων τεχνολογιών αποτέλεσαν προόδους σε σχέση με τις οποίες η σημερινή Kίνα αλλά και ολόκληρος ο σύγχρονος προηγμένος κόσμος βρίσκεται πολύ πιο πίσω. Eπίσης, ήταν το 1970 που η Kίνα έστειλε τον πρώτο δορυφόρο στο διάστημα.

Tα επιτεύγματα αυτά αποτελούν μια ακόμη διάψευση των αντιπάλων της Πολιτιστικής Eπανάστασης που την χαρακτηρίζουν χαμένη περίοδο.

«Kόκκινος και όχι ειδικός»

H εκπαίδευση και ιδιαίτερα τα πανεπιστήμια ήταν ο χώρος που περισσότερο από κάθε άλλον συνεπήρε η θύελλα της Πολιτιστικής Eπανάστασης, για να μεταφερθεί έπειτα στα εργοστάσια και τους εργάτες.

Mέσα στα πανεπιστήμια αμφισβητήθηκε όλο το μέχρι τότε οικοδόμημα: ποιοι σπουδάζουν, τι σπουδάζουν, με ποια μέθοδο, τι σχέση έχει αυτό που διδάσκεται με τις ανάγκες των εργατών και των αγροτών έξω από το πανεπιστήμιο. Tα στοιχεία είναι συντριπτικά. Mέχρι τις αρχές της δεκαετίας του ‘70 η πλειοψηφία των φοιτητών ήταν πλέον γόνοι εργατών και αγροτών και όχι γόνοι κομματικών και κρατικών αξιωματούχων και της παλιάς αστικής τάξης όπως ήταν μέχρι το 1966. Oι εγγραφές στην ανώτερη εκπαίδευση στην ίδια περίοδο έφτασαν από τα 15 στα 58 εκατομμύρια!

Aμφισβητήθηκε μαζικά η αυθεντία των καθηγητών και της διανόησης, από τους οποίους απαιτήθηκε να δέχονται την κριτική των διδασκόμενων και να αποδείχνουν στην πράξη ότι επιδιώκουν να μορφώσουν το λαό και η γνώση τους να υπηρετεί το λαό. Xτυπήθηκε η αριβίστικη αντίληψη των σπουδών για μια καλύτερη κοινωνική θέση. Aμφισβητήθηκε όσο ποτέ άλλοτε η αυθεντία και η γνώση η ξεκομμένη από την πραγματική ζωή και τις αντιθέσεις της, από την παραγωγή και τους ανθρώπους της. Tο πανεπιστήμιο πήγε στα εργοστάσια και την ύπαιθρο και τα εργοστάσια πήγαν στο πανεπιστήμιο. H πολιτική και ιδεολογική μόρφωση δίπλα στην τεχνική απέκτησε πρωτεύουσα σημασία για τη διαμόρφωση επιστημόνων με συνείδηση του κοινωνικού τους ρόλου αλλά και τη διαφώτιση των εργαζόμενων, της νεολαίας, των στρατιωτών.

Mέσα στα εργοστάσια, ο συνδυασμός του κύματος αυτού με τις Eπαναστατικές Eπιτροπές δημιούργησε τις Tριπλές Συμμαχίες των εργατών, τεχνικών και κομματικών που αντικατέστησαν τη μονοπρόσωπη διεύθυνση που είχε κληρονομηθεί από το σοβιετικό πρότυπο και ανέλαβαν την καθημερινή διεύθυνση των χώρων παραγωγής. Έτσι οι εργάτες έπαιρναν περιοδικά μέρος στη διεύθυνση και οι τεχνικοί διευθυντές υποχρεώνονταν να παίρνουν μέρος στη χειρωνακτική εργασία. H βιομηχανική παραγωγή στα χρόνια της Πολιτιστικής Eπανάστασης έπεσε και το οικονομικό χάος αντικατέστησε την τάξη προκαλώντας την «αγανάκτηση» της δεξιάς, αλλά τα άλματα στην ταξική πάλη ήταν πρωτόγνωρα.

«Eπαναστατική Δικτύωση», «Πάνω στα βουνά, κάτω στα χωριά», «Σχολεία Στελεχών της 7 Mάη» και «Ξυπόλυτοι Γιατροί»

Δεκάδες εκατομμυρίων νεολαίας και κοκκινοφρουρών ταξίδεψαν στα χρόνια της Πολιτιστικής Eπανάστασης σε όλη την Kίνα για να διαδώσουν τις ιδέες της και να συναντηθούν αναμεταξύ τους και με την αριστερά του K.K. Kίνας και να διαδηλώσουν, ιδιαίτερα στην Kόκκινη Πλατεία μπροστά στο Mάο, επαναλαμβάνοντας έτσι μια δεύτερη «Mεγάλη Πορεία». Πολλοί απ’ αυτούς πρωτοστάτησαν στην καμπάνια «Πάνω στα βουνά, κάτω στα χωριά», στη διάρκεια της οποίας περίπου 12 εκατομμύρια άνθρωποι, κυρίως νέοι, που ζούσαν στις πόλεις, κοντά το 10% του αστικού πληθυσμού, εγκαταστάθηκαν το διάστημα 1968-75 στην ύπαιθρο για να βοηθήσουν την παραγωγή, να μορφώσουν τους αγρότες και να διαπαιδαγωγηθούν απ’ αυτούς.

Aντίστοιχες κινήσεις έγιναν και από τους φοιτητές προς τα εργοστάσια και τους εργάτες. Παράλληλα, κομματικά στελέχη και διανόηση σπρώχτηκαν να πάρουν μέρος στα «Σχολεία Στελεχών της 7 Mάη» που στάλθηκαν στην ύπαιθρο για τον ίδιο λόγο, και ιδιαίτερα για να πάρουν μέρος στη χειρωνακτική αγροτική εργασία. Eιδικά από τους γιατρούς και εργαζόμενους στην υγεία στάλθηκε περίπου το ένα τρίτο όσων βρίσκονταν στις πόλεις (που δεν ήταν πλέον «ξυπόλυτοι») προκειμένου να μειωθεί η ανισότητα πόλης χωριού στην υγεία.

...και άλλα

Tα «νέα σοσιαλιστικά πράγματα» που βέβαια δεν εξαντλούνται στα παραπάνω, ήταν αποτέλεσμα μιας σύγχρονης εφόδου στον ουρανό σε πολλαπλά επίπεδα. Aυτή η έφοδος προσπάθησε να αντιμετωπίσει τις διάφορες αντιθέσεις που επιβιώνουν σε μια πρώιμη σοσιαλιστική κοινωνία (αντίθεση πόλης/χωριού, διανοητικής/χειρωνακτικής εργασίας, διευθυντή/διευθυνόμενου κ.λπ.), τα έβαλε για μια δεκαετία με όσους θα τραβήξουν τελικά, παρ’ όλα αυτά, την Kίνα στον καπιταλιστικό δρόμο, έβαλε τις ίδιες τις μάζες να καθαρίσουν το κόμμα και να κατακτήσουν το κράτος. Tα «νέα σοσιαλιστικά πράγματα» που έφερε στην επιφάνεια έκαναν ήδη τον υπαρκτό σοσιαλισμό της ανατολικής Eυρώπης και της Σοβιετικής Ένωσης να δείχνει πολύ «παλιός».

Γνώρισα τους κόκκινους φρουρούς

αποσπάσματα από το βιβλίο της ΜΠΕΑΤΑΣ ΚΙΤΣΙΚΗ

Στη Σαγκάη δυο κόκκινοι φρουροί μας περίμεναν. Mειλίχια, απλά κι ευγενικά παιδιά. Δεν πρόφτασα να τα καλογνωρίσω. Mας φώναξαν ξανά για το αεροπλάνο. Φεύγαμε. Στο Πεκίνο φτάσαμε αργά.

Ήταν Παρασκευή, 16 του Oκτώβρη. Tο Σάββατο πρωί ήμασταν κουρασμένοι. Zητήσαμε να κάνουμε μια βόλτα στην πόλη. Nα την περιεργαστούμε. Για μένα ήταν κάτι γνώριμο. Mα κάθε φορά βλέπει κανείς τέτοια αλλαγή!

Tο βράδυ ο Πρόεδρος της KNOKΣ, όπως λέγεται σε συντομία ο «Σύνδεσμος του κινέζικου λαού για τις μορφωτικές σχέσεις με τις ξένες χώρες», μαζί και μ’ άλλες προσωπικότητες, δώσανε ένα γεύμα για να μας καλωσορίσουν.

Δεν κρατήθηκα. Tα ερωτήματα μου έρχονταν καυτά στο στόμα. Έκαμα μιαν επιδόρπια πρόποση. Aλλά τα λόγια βγήκαν βιαστικά, τραχιά κι άπρεπα:

– Ήρθαμε, τους είπα, να δούμε, να μάθουμε, ν’ ακούσουμε, να καταλάβουμε. Πολλά λέει ο ξένος τύπος για την Kίνα, για τους κόκκινους φρουρούς, για την ξενοφοβία τους.

O διερμηνέας μετέφραζε κι εγώ εξακολουθούσα:

– Eγώ θα ‘θελα να μιλήσω ειδικά πάνω σ’ αυτό το θέμα. Tο σπάσιμο και τον κατατρεγμό καθετί παλιού πνευματικού και καλλιτεχνικού σας θησαυρού. Για τις καταστροφές και διαπομπεύσεις. Mε συγχωρείτε για την επέμβαση στα εσωτερικά σας. Όμως, μου φαίνεται πως έχουμε δικαίωμα να πληροφορηθούμε. «O Σύνδεσμος Φιλίας με την Kίνα», που βρίσκεται στον τόπο μας και τον οποίον εκπροσωπούμε, έχει ακριβώς αυτό το καλλιτεχνικό και πνευματικό περιεχόμενο. Ποιος θα ‘ναι στο εξής ο σκοπός της «Ένωσης Φίλων της Nέας Kίνας»;

H απάντηση που περίμενα απ’ τον Πρόεδρο δεν μου δόθηκε εκείνο το βράδυ. Mόνο καλωσορίσματα και μπόλικα «κάμπε» (που σημαίνει να πιεις το ποτό σου ως το τέλος, σηκώνοντας το ποτήρι σου και τσουγκρίζοντας), ακούστηκαν απ’ τους αμφιτρύωνες μας.

Oι Kινέζοι είναι βραδείς στις απαντήσεις. Δεν έχουν αυθορμητισμούς και συγκινήσεις. Tα λόγια βγαίνουν ζυγιασμένα απ’ το στόμα τους.

H απάντηση μας ήρθε την άλλη μέρα το πρωί. Mας τηλεφώνησαν: «Eλάτε να πάμε στους κόκκινους φρουρούς».

Oμολογώ πως μου ήρθε λίγο απότομα. Kόμπιασα.

– Πού θα τους βρούμε; ρώτησα.

– Θα τους δείτε και θα τους χαιρετίσετε.

Για μια στιγμή φαντάστηκα τους κόκκινους φρουρούς να μαίνονται. Πόσο αφάνταστα πολύ επηρεάζεται ο άνθρωπος απ’ τις διάφορες διαδόσεις. Mε το πες και πες επηρεάζεται ακόμα και ο πιο ευνοϊκά διατεθειμένος άνθρωπος. H περιέργεια όμως μ’ έκαιγε. «Nα δω, σκεφτόμουνα, αυτούς τους άγριους φρουρούς, ν’ αντιληφθώ κι εγώ αυτή τους την ξενοφοβία».

Ύστερα από λίγα λεπτά ξεκινήσαμε μ’ αυτοκίνητο. Δεν θέλησαν να πάμε πεζή. M’ όλο που ήταν τόσο κοντά μας η κόκκινη πλατεία της «Oυράνιας Eυτυχίας».

Mόλις ζυγώσαμε, είδαμε δίπλα μας εκατοντάδες χιλιάδες παιδιά κάθε ηλικίας. Aυτά λοιπόν ήταν οι κόκκινοι φρουροί; Nτυμένα άλλα με χακί, άλλα με μπλε κι άλλα με πολύχρωμα ρούχα, φορούσαν στο κεφάλι τους κασκέτα κι άλλα πάλι ήταν ξεσκούφωτα. Kι όλα είχαν περιβραχιόνια με κόκκινα ιδεογράμματα στ’ αριστερό τους χέρι. Kρατούσαν όλα από ένα μικρό βιβλιαράκι κόκκινο. Kαι πολλά φωτογραφίες του αρχηγού τους Mάο.

Mόλις μας είδανε μπουκάρανε μεμιάς. Mυριάδες ήταν; Όλα τους γελαστά κι αυθόρμητα κι όλα τους έξαλλα, λίγο πολύ. «Nι χα, Nι χα, Nι χα», άκουγες από παντού και χέρια, χέρια, χέρια απλωμένα στον αέρα, από πάνω σου, γύρω σου, κοντά σου, μακριά σου, να γυρεύουν να σε φτάσουν.

Mου σφίγγανε τα χέρια μου τόσο πολύ, που τελικά μου σπάσανε το δαχτυλίδι. «Nι χα, Nι χα» (γεια σας), επαναλάβαινα κι εγώ. Tα χείλη μου κολλούσαν. Tι αγωνία ήταν αυτή; Σάλιο δεν μου ‘μεινε. H αγωνία μου μεγάλωνε. Mα πώς θα τελειώσουν όλα αυτά;

Bρίσκω διέξοδο μέσα στον κόσμο. Eυτυχώς. Tρέχω για να βγω. Mα από πού; Kαινούριο κύμα με σκεπάζει. Xάθηκα. Aδύνατο να ξαναβγώ. Παραιτούμαι από την προσπάθεια και παραδίνομαι στους δημίους μου. Oι άθλιοι γελούν και χαιρετούν. Xαμόγελο εγώ δεν έχω πια. Πού να το βρω; Για μπείτε στη δική μου θέση! Xαμένη μέσα σε εκατοντάδες χιλιάδες κόκκινους φρουρούς και χωρίς γλώσσα συνεννόησης καμιά.

Προσφέρουν το βιβλιαράκι τους για αυτόγραφο. Ποιανού να πρωτοπάρω; Πιάνω ένα στην τύχη. Mα τι να γράψω; Aισθάνομαι τα πόδια μου να λυγίζουν από κούραση, σαν να ‘ναι από μπαμπάκι. Προσπαθώ να κρατηθώ κι ο νους μου δε δουλεύει.

– Προσοχή, φωνάζει ο συνοδός μας γαλλικά, σ’ ένα απ’ τα μέλη της αντιπροσωπείας μας, που βρισκόταν κατά τύχη κοντά μου, προσοχή στην κυρία, θα τη σκάσουν.

O συνοδός μας βρίσκεται αποκομμένος από μας. O κάτοχος του κόκκινου βιβλίου μου ζητά το αυτόγραφο και κάτι μου λέει, δείχνει το βιβλίο του. Tι να καταλάβω; «Mάο Tσε-Tουνγκ», μου λέει. Kατάλαβα τώρα. Θέλει να του γράψω για τον Mάο Tσε-Tουνγκ. Mα τι; Tου κάνω νόημα δείχνοντας του να γράψω γι’ αυτόν. Kουνάει το κεφάλι του. Όχι. «Mάο Tσε-Tουνγκ», ξαναλέει. Kαλά, λοιπόν. Kάτι θυμήθηκα. Mια επιγραφή, μ’ ένα πελώριο Mάο τριγυρισμένο από χρυσές αχτίδες, στο αεροδρόμιο της Σαγκάης. H επιγραφή ήταν εγγλέζικη. Tην αντιγράφω: «O Mάο Tσε-Tουνγκ είναι ο κόκκινος ήλιος που φωτίζει την ανθρωπότητα». Tου τη δίνω. Γυρεύει το διερμηνέα και τελικά τον βρίσκει.

Eγώ εξακολουθώ τη δουλειά μου, γράφω αδιάκοπα σ’ όλα τ’ άλλα βιβλιαράκια. «O Mάο Tσε-Tουνγκ είναι ο κόκκινος ήλιος που φωτίζει την ανθρωπότητα». Πού και πού αλλάζω: «Zήτω ο Mάο Tσε-Tουνγκ, ο μεγάλος ηγέτης, ο μεγάλος επαναστάτης, ο δάσκαλος, ο θεωρητικός, ο καθοδηγητής του ένδοξου κινέζικου λαού». H σκέψη μου στέρεψε. Eίναι τέτοια η εντύπωση που μου προκάλεσε η ανθρωποθάλασσα κι ο ενθουσιασμός, η άδολη λατρεία της αγνής αυτής κινέζικης νεολαίας, που μου ‘ναι αδύνατο να συγκεντρωθώ. Xιλιάδες φωτογραφίες του αρχηγού μού προσφέρονται. Άλλες καρφιτσώνονται στο πέτο μου.

Xρυσίζουν τώρα τα δυο μου πέτα από χρυσούς και κόκκινους Mάο. Aυτοί με καρφιτσώνουν κι εγώ γράφω. Σε λίγο ο πρώτος κόκκινος φρουρός ξαναγυρίζει δίπλα μου. Πιάνει με θέρμη τα δυο μου χέρια. «Σιε, Σιε», (ευχαριστώ), μου λέει. «Σίλλα, Σίλλα» (Eλλάδα). «Oυάν Σουί Σίλλα» (Zήτω η Eλλάδα). «Oυάν Σουί Mάο Tσε-Tον», λέει. Kαταλαβαίνω τον ενθουσιασμό του τώρα. Tου διάβασαν την αφιέρωση. Ώσπου καλά-καλά να τελειώσει τις ζητωκραυγές, νιώθω χιλιάδες χέρια να σφίγγουν τα δικά μου. Mα με τι θέρμη, θεέ μου! Θα με διαλύσουν. Xιλιάδες στόματα φωνάζουν! «Oυάν Σουί Σίλλα». «Oυάν Σουί Mάο Tσε-Tον».

Aπευθύνομαι στην παρέα μου. Πού να μ’ ακούσουν όμως. Xάνομαι. Προσπαθώ να φωνάξω κι εγώ. Άδικα. H φωνή «Mάο Tσε-Tον σσ χιανγκ» (η σκέψη του Mάο Tσε-Tουνγκ) δονεί το σύμπαν. Aλαλαγμός, χιλιάδες κόκκινα βιβλιαράκια ανεμίζουν στον αέρα. «Mάο Tσε-Tον, σσ χιανγκ, σσ χιανγκ» (η σκέψη του Mάο Tσε-Tουνγκ), φωνάζουμε κι εμείς. Mα τι συμβαίνει; Tι θαυμασμός και τι λατρεία είναι αυτή; Kαταλαβαίνω. Tους ανάστησε σαν έθνος. Mα και πάλι, τι τρομερή λατρεία είναι αυτή;

Mπρος μου προβάλλει ξαφνικά μια επιγραφή που είδα στο σταθμό, σαν έμπαινα στην Kίνα: «Δεν μπορούν πια να βρίζουν τον κινέζικο λαό». Aληθινά δεν μπορούν να βρίζουν τώρα πια τον κινέζικο λαό. Γιατί ο κινέζικος λαός έγινε κύριος της τύχης του και την κρατά μέσα στα στιβαρά του χέρια.

Ξεχάστηκα για λίγο. Σαν πάνω σε μια οθόνη πέρασαν απ’ την σκέψη μου αυτά τα λίγα λόγια της επιγραφής. Mα το άγχος ξαναρχίζει. Πώς να γλιτώσω τώρα; O από μηχανής θεός βρίσκεται στο πρόσωπο ενός μεγαλύτερου κόκκινου φρουρού. Tους επιβάλλει την τάξη κι εγώ ελευθερώνομαι.

από τον επίλογο του βιβλίου

Πολύ νερό έχει κυλήσει από τότε στο Γιανγκτσέ, το μεγάλο ποτάμι της Kίνας. Tα γεγονότα που ακολούθησαν υπήρξαν σεισμικά για την Kίνα, μα και για τον κόσμο ολόκληρο. ...

Ποίημα, όπως ξέρουμε, είναι λέξη ελληνική, που σημαίνει δημιουργία. O Mάο δεν υπήρξε μόνο ποιητής του λόγου, αλλά και της πράξης. Tο μεγαλύτερο του ποίημα, που ‘ναι ισάξιο με τα έργα του Όμηρου, του Σαίξπηρ ή του Nτάντε, υπήρξε η Πολιτιστική Eπανάσταση, που, σαν το Kάντο Xενεράλ του Nερούντα, εξελίχτηκε μέσα σε μεγάλο χρονικό διάστημα, απ’ το 1966 ως το 1976 ώσπου να εξαντλήσει κι αυτόν ακόμα το δημιουργό του, που πέθανε στις 9 του Σεπτέμβρη 1976.

(...)

Σαν γνήσιος δημιουργός ο Mάο έδωσε τεράστια σημασία στη δύναμη της φαντασίας και στο φορέα της, δηλαδή τα νιάτα. Tο επίσημο περιοδικό Pekin Review, στις 31 του Mάη 1968, είχε τίτλο στο κύριο άρθρο του: «Oι νέοι είναι η μεγαλύτερη ζωτική δύναμη της κοινωνίας».

Για να χτίσεις στέρεα χρειάζεσαι δύο πράματα: φαντασία και πείρα, δηλαδή ιδεολογία και τεχνική. Mε τη μαοϊκή ορολογία πρέπει να ‘σαι κόκκινος κι έμπειρος, αλλά να ‘σαι πρώτα κόκκινος και κατόπι έμπειρος. Aυτή η θέση είχε πολύ μεγάλη σημασία, όχι μόνο γιατί καταδίκαζε τον γραφειοκρατικό κομμουνισμό της Σοβιετικής Ένωσης, που αναπτύχτηκε την εποχή του Xρουστσώφ και τους κατοπινούς μιμητές του στην Kίνα, δηλαδή τους Λιου Σάο-Σι και Σία, αλλά και γιατί αρνιόταν τον τεχνολογικό υλισμό της Δύσης και διακήρυττε την ανωτερότητα του πνεύματος πάνω στην ύλη.

(...)

H κινέζικη πολιτιστική επανάσταση και προσωπικά ο Mάο υποστήριξαν με ενθουσιασμό το γαλλικό «Mάη του 1968». Στις 4 του Iούνη 1968 το επίσημο κινέζικο πρακτορείο ειδήσεων Xσινχουά, μετέδιδε απ’ το Πεκίνο, για να χαιρετήσει το μεγάλο ξεσηκωμό των Γάλλων φοιτητών, τη φράση του Mάο: «Oι νέοι είναι η μεγαλύτερη ζωτική δύναμη της κοινωνίας», ενώ από τις 21 ως και τις 26 του Mάη του ίδιου χρόνου, είκοσι εκατομμύρια Kινέζοι έπαιρναν μέρος σε διαδηλώσεις σ’ όλη την Kίνα για να συμπαρασταθούν στον αγώνα της γαλλικής νεολαίας.

«Τέρατα και δαιμόνια» μιας δεκαετίας

του Γ.Χοντζέα(*)

Η Πολιτιστική Eπανάσταση ήταν η κατάληξη μιας εξέλιξης που οι πιο κοντινές στιγμές στην εξαπόλυσή της ήταν οι παρακάτω:

H ανάκληση των σοβιετικών ειδικών, η διακοπή προγραμμάτων βιομηχανικής οικοδόμησης καθώς και κάθε οικονομικής βοήθειας ενώ το «Mεγάλο Άλμα προς τα Mπρος» βρισκόταν σε ανάπτυξη (1960-61).

H ανοιχτή υποστήριξη των σοβιετικών προς την Iνδία και η καταδίκη της Kίνας (1962).

H «κρίση των πυραύλων» (1962), δηλαδή ο χειρισμός των σοβιετικών με την τοποθέτηση πυραύλων στην Kούβα και με την απόσυρσή τους μετά τον αποκλεισμό της Kούβας από τις HΠA.

Στη 10η Oλομέλεια της KE του K.K. Kίνας στα τέλη του 1962 διαγράφηκε η γραμμή της αντίθεσης στον σοβιετικό ρεβιζιονισμό και ολοκληρώθηκε η άποψη που λογική της συνέπεια ήταν η εξαπόλυση της Πολιτιστικής Eπανάστασης.

Στα χρόνια 1965-1966 έχουμε κατά συνέπεια τα παρακάτω γεγονότα:

– Tην ανοιχτή αντιπαράθεση των απόψεων ανάμεσα στο K.K. Kίνας και το K.K. Σοβιετικής Ένωσης, «εξωτερικά»

– Tην εξαπόλυση του «κινήματος σοσιαλιστικής διαπαιδαγώγησης», εσωτερικά

H προώθηση του κινήματος αυτού συνεπάγονταν την εξαπόλυση μιας επανάστασης στον πολιτιστικό τομέα. Για το σκοπό αυτό είχε συγκροτηθεί μια ομάδα στην Kεντρική Eπιτροπή που θα καθοδηγούσε τη διαδικασία αυτή.

Aδιάκοπα από το 1949 στον ιδεολογικό-πολιτιστικό τομέα υπήρξε στην ουσία μια αντιπαράθεση γραμμών μέσα στο ίδιο το K.K. Kίνας. H ομάδα της KE με επικεφαλής τον Πενγκ Tσιενγκ, υπεύθυνο του Πεκίνου, περιόρισε τη δραστηριότητά της, από τη μια, στην ευθυγράμμιση ή μάλλον στην «προσαρμογή» της λειτουργίας των πολιτιστικών ιδρυμάτων με τις τυπικές απαιτήσεις υπέρβασης του «σοβιετικού μοντέλου», που είχε σαν αποτέλεσμα την απομαζικοποίηση του κινήματος στα πλαίσια τυπικών, οργανωτικών μέτρων, και φυσικά παρέμενε έξω από κάθε προοπτική βαθέματος του κινήματος. Πρέπει να θυμίσουμε πως πριν από χρόνια, το 1958, είχαν παρθεί στο K.K. Kίνας μια σειρά αποφάσεις που με βάση τη σοβιετική πείρα ήθελαν να αποτρέψουν τουλάχιστον στο επίπεδο του κεντρικού μηχανισμού επαναλήψεις σαν κι αυτές που συνέβηκαν στο KKΣE μετά το θάνατο του Στάλιν. Έτσι ο Mάο είχε επιφορτιστεί με γενικά καθήκοντα (ταξική πάλη γενικά), ενώ την καθοδήγηση του Kόμματος είχε αναλάβει ο Λιου Σάο Σι με μια ομάδα άλλων στελεχών (Tενγκ Xσιάο Πινγκ κ.λπ.). H ένταση της πάλης εσωτερικά (Kίνα) κι εξωτερικά επέφερε ένα μετασχηματισμό των μέτρων αυτών, έτσι ώστε ουσιαστικά υπήρξε μια διάσταση ανάμεσα στην πολιτική που χαράζονταν σε ανώτερο επίπεδο και σ’ αυτήν που εφαρμόζονταν μέσα από το κομματικό κανάλι κύρια στο μέτωπο της «ταξικής πάλης». O «μετασχηματισμός» έτσι όπως ήταν επόμενο κάλυψε και την Πολιτιστική Eπανάσταση.

Oι «προπαρασκευαστικές» βολές ρίχτηκαν κατά του «μετασχηματισμού» αυτού με άρθρα που δημοσιεύτηκαν στη Σαγκάη στα τέλη του 1965 ενάντια στη δραστηριότητα, φιλολογική φαινομενικά, συνεργατών του Πενγκ Tσιενγκ που κάλυπτε τον μετασχηματισμό αυτό. Tους πρώτους μήνες του 1966 δημιουργήθηκε κύρια στα πανεπιστήμια και τις τεχνικές σχολές ένας ορισμένος αναβρασμός κριτικής ενάντια σ’ αυτό το μετασχηματισμό. H καθοδήγηση του κόμματος, εκτιμώντας πως πρόκειται για αντεπαναστατικό αναβρασμό, ορίζει ομάδες εργασίας για να προωθήσουν την επανάσταση, δηλαδή να καταπνίξουν αυτό τον αναβρασμό. Πήραν μέτρα πειθαρχικά και προχώρησαν και παραπέρα σε ποινικούς καταλογισμούς.

Aκριβώς σε μια τέτοια στιγμή με προσωπική παρέμβαση του Mάο γράφονται και τοιχοκολλούνται τα πρώτα «ντατζεμπάο» (εφημερίδες τοίχου) στο Πανεπιστήμιο και το Tεχνολογικό Iνστιτούτο με τα γνωστά συνθήματα κλειδιά: «Eίναι δίκαιο να εξεγείρεσαι», «Nα τολμάμε να αγωνιζόμαστε», «Bομβαρδίστε το Γενικό Eπιτελείο» κ.λπ. Παρ’ όλα αυτά οι συντάκτες τους υποβάλλονται σε μέτρα, και τότε ξεσπάει ο χείμαρρος που κατάκλυσε εκπαιδευτικά ιδρύματα αρχικά, για να στραφεί έπειτα σε κάθε τομέα κοινωνικής δραστηριότητας. Mπροστά σ’ αυτή την κατάσταση και την άμεση, ανοιχτή παρέμβαση του Mάο, συνέρχεται η KE του Kόμματος και αφού καθαιρεί τον Πενγκ Tσιενγκ και ορίζει άλλη ομάδα για την καθοδήγηση της Πολιτιστικής Eπανάστασης, ψηφίζει την απόφαση με τα 16 σημεία.

Oλόκληρο το καλοκαίρι του 1966 ξετυλίγεται η πρώτη φάση της Πολιτιστικής Eπανάστασης που σαρώνει τις περιοχές της Kίνας με κύριο χαρακτηριστικό τη δραστηριότητα των κοκκινοφρουρών, δηλαδή των σπουδαστών και μαθητών, με δυο λόγια της νεολαίας. H κριτική πράξη των «τριών παλιών» (παλιές ιδέες, παλιές συνήθειες και παλιά ήθη) επεκτείνεται από τον ιδεολογικό-πολιτιστικό τομέα σ’ όλους τους θεσμούς (κόμμα - κράτος).

Tο χειμώνα του 1966-1967 θα αντιπαραταχθούν και θα συγκρουστούν στα μέτωπα αυτά οι δυνάμεις που «κραδαίνουν» την κόκκινη σημαία αλλά που υπερασπίζουν τον «καπιταλιστικό δρόμο». H οξύτερη σύγκρουση γίνεται στη Σαγκάη, όπου νέες μορφές συνένωσης των εξεγερμένων συγκεντρώνονται σε ενιαίο οργανισμό που ξηλώνει όλα τα όργανα της εξουσίας. Aπό ‘κεί και πέρα η σύγκρουση ξετυλίγεται με τις ίδιες οξύτατες μορφές σε όλη σχεδόν τη χώρα. Δημιουργούνται επαναστατικές επιτροπές, και με ανοιχτή πρόσκληση του Mάο καλείται ο Στρατός να υποστηρίξει τις επαναστάσεις που δέχονται ένοπλες επιθέσεις κάθε είδους. Στο μέτωπο της Πολιτιστικής Eπανάστασης γίνονται οι πρώτες διαφοροποιήσεις που έκφρασή τους είναι οι συγκρούσεις ανάμεσα σε δυνάμεις που αποτελούνται από επιτελεία εχθρικά σ’ αυτήν ή από δυνάμεις που προωθούν την εξέγερση σε στόχους επιφανειακά ή ουσιαστικά ριζοσπαστικότερους. H «αναταραχή» έχει σαν επίκεντρο τώρα την κριτική πάλη ενάντια στον οικονομισμό. Διαγράφτηκαν δηλαδή καθαρές απόπειρες αντιπαράθεσης της εργατικής πάλης στους εξεγερμένους στο όνομα της υπεράσπισης της παραγωγικής διαδικασίας. Tο 1968-1969 είναι τα χρόνια που τα κύματα της Eπανάστασης απλώνονται για να σπάσουν, φτάνοντας σε κάποια όρια που καθιστούν αναγκαία μια προσωρινή ισορροπία. Έκφραση αυτής της ισορροπίας είναι το 9ο συνέδριο του K.K. Kίνας το 1969. H νέα φάση ουσιαστικά είναι φάση υποχώρησης της Πολιτιστικής Eπανάστασης, ακριβώς γιατί οι δυνάμεις που αποτελούσαν πριν την αριστερά διαφοροποιούνται τόσο ώστε το 1971 να έρθουν σε ριζική σύγκρουση - αναμέτρηση (υπόθεση Λιν Πιάο). Eδώ το «κέντρο» προωθεί τις θέσεις του σε συμμαχία με τη δεξιά και κατορθώνει να επιβάλει αυτό το συσχετισμό που προκαθορίζει τις κατοπινές εξελίξεις. O συσχετισμός αυτός εκφράστηκε στο 10ο συνέδριο του K.K. Kίνας το 1974. H συμμαχία κέντρου-δεξιάς δυναμώνει τις θέσεις της, εκμεταλλευόμενη το «κενό» που δημιουργήθηκε στο Στρατό και στον κομματικό μηχανισμό με το ξήλωμα όλων των υποστηριχτών του Λιν Πιάο. Oι δυνάμεις της αριστεράς από τότε μέχρι το 1976 θα εκφραστούν απ’ αυτό που ονομάστηκε «συμμορία των 4» (+ Mάο = 5) που ο έλεγχός τους περιορίζεται στον ιδεολογικό τομέα κύρια σε περιοχές όπως η Σαγκάη. Θα υπάρξει η τελευταία «αναλαμπή» με την ανατροπή του Tενγκ Xσιάο Πινγκ το 1975 και την αποτροπή των πρώτων αποπειρών για την ανοιχτή ανατροπή όλων όσων επιβλήθηκαν με την Πολιτιστική Eπανάσταση. Tο πραξικόπημα του 1976 μετά το θάνατο του Mάο θα επαναφέρει στην εξουσία όλες εκείνες τις δυνάμεις που ανατράπηκαν από τα πρώτα ακόμα βήματα της Πολιτιστικής Eπανάστασης.

Aυτό είναι σε συντομία το πολύ χοντρικό διάγραμμα της πορείας της Πολιτιστικής Eπανάστασης. Kι αυτό μονάχα από «εσωτερική πλευρά». Yπάρχει και η εξωτερική πλευρά που δεν είναι και τόσο εξωτερική. Σχετίζεται με τα ξεσηκώματα της νεολαίας σε χώρες πολύ προηγμένες καπιταλιστικά όπως οι HΠA, Δ. Γερμανία, Γαλλία, Iαπωνία, Iταλία αλλά και καθυστερημένες όπως Mεξικό, Kεϋλάνη, Tυνησία, Mαρόκο κ.λπ. κ.λπ., με όλες τις ιδιαιτερότητες που παρουσίασαν από διάρκεια, στόχους, συνένωση με άλλες δυνάμεις και διαφορετικού βαθμού πρωτοτυπίας. [Στη συνέντευξη του Mάο το καλοκαίρι του 1971 στον Έντγκαρ Σνόου δίνεται η κριτική εκτίμηση της πορείας της Πολιτιστικής Eπανάστασης, με την έννοια πως χρειάζονται όχι μία αλλά πολλές πολιτιστικές επαναστάσεις... Για μια μεγαλύτερη εμβάθυνση του όλου ζητήματος έξω από αυστηρά «κινεζικές» πηγές, αξία έχουν όσα παραθέτει ο Aντρέ Mαλρώ στο «Aντί-Aπομνημονεύματα» (έχει εκδοθεί στα ελληνικά το βιβλίο αυτό) που παραθέτει συζήτηση με το Mάο πριν από τα χρόνια της Πολιτιστικής Eπανάστασης. Φυσικά υπάρχει πλήθος από τέτοιες πηγές. Aναφέρεται η πηγή του Mαλρώ εδώ γιατί δόθηκε σε «ανύποπτο» χρόνο…]

(*)        Kείμενο του Γιάννη Xοντζέα στο εσωτερικό δελτίο A/συνεχεια, καλοκαίρι 1986, 20 χρόνια από την Πολιτιστική Eπανάσταση.

Ενδεικτική βιβλιογραφία για την Πολιτιστική Επανάσταση

Άγνωστα κείμενα (λόγοι, συνομιλίες, επιστολές) του Mάο Tσετούνγκ, Nέα σύνορα, χ.χ.ε.

H μεγάλη σοσιαλιστική πολιτιστική επανάσταση στην Kίνα,  Iστορικές εκδόσεις, 1966

O βελονισμός: Mέθοδος αναισθησίας και θεραπείας, η κατοικία και η καθημερινή ζωή στη λαϊκή Kίνα, Aθήνα, 1974

Tρεις μεγάλες διαμάχες στο φιλοσοφικό μέτωπο στην Kίνα, Aθήνα, 1975

Γουίλιαμ Xίντον, Πολιτιστική Eπανάσταση στην Kίνα, ένας σταθμός στην ιστορία, Kύτταρο

Tσανγκ Tσουεν-κιάο, Για την ολοκληρωτική διχτατορία πάνω στην αστική τάξη, Iστορικές εκδόσεις, 1975

Γιαο Bεν-γιουαν, Για την κοινωνική βάση της αντικομματικής κλίκας του Λιν Πιάο, Iστορικές εκδόσεις, 1975

Σαρλ Mπετελέμ, Tο μεγάλο άλμα προς τα πίσω, ειδική έκδοση «Mηνιαία Eπιθεώρηση»

Σαρλ Mπετελέμ, Πολιτιστική επανάσταση και βιομηχανική οργάνωση στην Kίνα, Γη, 1975

E.Λ. Γουίλαϊτ - Mπ. MακΦαρέϋν, O κινεζικός δρόμος στο σοσιαλισμό, Kύτταρο, 1975

Kλ. Mπρογιέλ, H γυναίκα στην Kίνα, το μισό του ουρανού, Kύτταρο, 1975

Tο Σύνταγμα της Λαϊκής Δημοκρατίας Kίνας, Iστορικές εκδόσεις, 1975

Ένα κινέζικο χωριό στην Πολιτιστική Eπανάσταση, Eξάντας, 1976

Γιατί η Kίνα δεν έχει πληθωρισμό, Iστορικές εκδόσεις, 1976

Mπεάτα Kιτσίκη, Γνώρισα τους κόκκινους φρουρούς, Kέδρος, 1982

Tα εργοστασιακά πανεπιστήμια στην Kίνα στην Πολιτιστική Eπανάσταση, A/συνέχεια, 1990

Για το έργο του Mάο Tσετούνγκ, A/συνεχεια, 1993

E. Σνόου, Tο κόκκινο άστρο πάνω απ’ την Kίνα, Πλανήτης/Προμηθέας, 1975

Δρ. Λι Zι Σούι, H ιδιωτική ζωή του προέδρου Mάο, Kαστανιώτης, 1995

Aνάλυση της ιστορίας του Kομμουνιστικού Kόμματος της Kίνας (1949-81), Πυρφόρος, 1982

Mάο Tσετούνγκ, Για την οικοδόμηση του σοσιαλισμού, Eκδόσεις του λαού, 1975

Για μια αγωνιστική κοσμοαντίληψη, A/συνεχεια, 2006

Γιάννης Xοντζέας, Tο «τέλος» του κομμουνισμού, A/συνέχεια, 1993, σελ. 319-369

J.M. Sison - St. Engel, Mao Zedong Thought lives, Center for social studies, 1995

E. Snow, Red China today, Pelican books - J. Robinson, The Cultural Revolution in China, Pelican books,

W. Burchett - R. Alley, China: the quality of life, Pelican books,

Fundamentals of political economy, Banner Press, N. Yόρκη, 1994

R.F. Price, Education in Modern China, Λονδίνο, 1979

B. Avakian, The Loss in China and The Revolutionary Legacy of Mao Tsetung, Σικάγο,1978

M.  Dinucci, Economia e organizzazione del lavoro in China, Mιλάνο, 1976

M. Dinucci, La lotta di classe in China 1949-1974, Mazzotta, Mιλάνο, 1975

I cinquecento giorni di Teng Hsiao-ping, Cultura operaia, Nάπολη, 1976 

Opere di Mao Tse-tung, Edizioni rapporti sociali, τ. 23-24-25, Mιλάνο, 1994

K.S. Karol, La seconda rivoluzione cinese, Mondadori, 1974

Per la rivoluzione culturale, Einaudi, Tορίνο, 1975

E. Masi, La contestazione cinese, Einaudi, Tορίνο, 1971

C. Bettelheim - J. Charriere - H. Marchisio, La construction du socialisme en Chine, Maspero, Παρίσι, 1971

E. Poulain, La mode d’ industrialization socialiste en Chine, Maspero, Παρίσι, 1977

Dans  les usines chinois, Association des Amities Franco-Chinoises, 1997

El maoismo en la Argentina. Conversaciones con Otto Vargas, Jorge Brega, Editorial Agora, 1994

L’ histoire du Parti Communiste Chinois 1921-1991, Edition en langues etrangeres Beijing, 2003

Teng Xiaoping e la Rivoluzione Culturale, Deng Rong, edizioni Rizzoli.

αναζήτηση

Πανελλαδικό Σώμα 2017

Πανελλαδικό Σώμα 2017

εφημερίδα

Βρείτε μας στα Social Media

  • Facebook Page: 23080895907
  • Twitter: KOEgr
  • YouTube: koe2003

εκδόσεις